زلزله ۵.۲ ریشتری که زلزله نبود؛ فاجعه هیمالیا از دل یخ‌ها/ هشدار یک استاد دانشگاه: یک فروپاشی یخچالی، سیل و زمین‌لغزش مرگبار نپال را رقم زد

به گزارش سردبیر پرس، به گفته مهدی زارع، استاد پژوهشگاه زلزله‌شناسی، این رخداد نمونه‌ای هشداردهنده از پیامدهای گرمایش زمین و ناپایداری یخچال‌های ارتفاعات هیمالیاست؛ جایی که فروپاشی یک توده عظیم یخ و سنگ، زنجیره‌ای از بهمن، سیل و زمین‌لغزش را به راه انداخت.
استاد پژوهشگاه زلزله‌شناسی، با اشاره به رخداد ۲۶ اوت ۲۰۲۶ در مرز چین و نپال می‌گوید در ساعات اولیه، تصور می‌شد زمین‌لرزه‌ای با بزرگای ۴.۴ در منطقه رخ داده و همین زمین‌لرزه عامل آغازگر زمین‌لغزش و سیلاب بوده است.
او توضیح می‌دهد که با بررسی داده‌های بیشتر، این برداشت تغییر کرد و مشخص شد لرزه ثبت‌شده منشأ زمین‌ساختی نداشته است، بلکه در نتیجه فروپاشی عظیم یک یخچال طبیعی و ریزش حجم بزرگی از یخ، سنگ و واریزه ایجاد شده است.
به گفته زارع، شدت این فروپاشی به اندازه‌ای بوده که برخورد توده عظیم یخ و سنگ با دیواره کوه، انرژی لرزه‌ای قابل توجهی تولید کرده و این رویداد در لرزه‌نگارهای جهانی به صورت رخدادی با بزرگای حدود ۵.۲ ثبت شده است. این استاد پژوهشگاه زلزله‌شناسی تأکید می‌کند که بنابراین، آنچه در ابتدا «زلزله» تصور می‌شد، در واقع پیامد یک فروپاشی عظیم یخچالی بوده است؛ رخدادی که پس از آن مجموعه‌ای از مخاطرات طبیعی را به دنبال داشت.

سد چند دقیقه‌ای که به دیوار آب تبدیل شد
زارع با تشریح روند وقوع حادثه می‌گوید سقوط توده عظیم یخ و سنگ، برای مدت کوتاهی مسیر رودخانه لِهِنده خولا را مسدود کرد و یک سد طبیعی از آوار به وجود آورد.
به گفته او، این سد موقت تنها چند دقیقه دوام آورد و پس از شکستن، حجم عظیمی از آب، گل‌ولای و واریزه را به سمت پایین‌دست روانه کرد؛ سیلابی که در دره‌های محدود توانست ارتفاع آب رودخانه را تا حدود ۸۰ متر بالاتر از سطح عادی افزایش دهد.
این جریان در ادامه به رودخانه بوتِه کوشی و سپس به پایین‌دست رودخانه تریشولی رسید و بخش‌هایی از مناطق راسووا، نواکوت و دادینگ در نپال را تحت تأثیر قرار داد.
گرمایش زمین؛ حلقه اصلی زنجیره فاجعه
زارع با اشاره به اینکه علت اصلی این رخداد را باید در تغییرات اقلیمی و گرم شدن هیمالیا جست‌وجو کرد، می‌گوید: افزایش دما در ارتفاعات بالا باعث شده یخچال‌های طبیعی با سرعت بیشتری تخریب شوند و پایداری ساختاری دامنه‌ها و توده‌های یخی کاهش پیدا کند.
او توضیح می‌دهد که یخ دائمی در ارتفاعات کوهستانی مانند نوعی «چسب» عمل می‌کند و توده‌های سنگی و یخی را در کنار یکدیگر نگه می‌دارد؛ بنابراین با افزایش دما و ذوب این لایه‌های منجمد، پایداری ساختار کوهستانی کاهش پیدا می‌کند و احتمال جدا شدن ناگهانی توده‌های بزرگ یخ و سنگ افزایش می‌یابد.
به گفته این استاد پژوهشگاه زلزله‌شناسی، یخچال‌های هندوکش و هیمالیا از سال ۲۰۰۰ با سرعت قابل توجهی در حال از دست دادن یخ هستند و افزایش دمای منطقه، شرایط را برای وقوع رخدادهای ناگهانی و چندمخاطره‌ای فراهم کرده است.
نقش ال‌نینو در تشدید شرایط
زارع با اشاره به شرایط اقلیمی سال ۲۰۲۶ می‌گوید: چرخه‌های اقلیمی از جمله ال‌نینو نیز می‌توانند با تغییر الگوهای گردش جو، شرایط دمایی و بارشی منطقه را تحت تأثیر قرار دهند.
به گفته او، ال‌نینو می‌تواند در بخش‌هایی از جنوب آسیا و فلات تبت موجب افزایش دما شود و همزمان شرایط بارشی نامنظم، بارش‌های شدید موضعی و موج‌های گرما را ایجاد کند.
او تأکید می‌کند که قرار گرفتن یخچال‌های گرم و ناپایدار در معرض افزایش دما و سپس بارش‌های شدید می‌تواند روند ذوب و شکستگی زیر توده‌های یخی را سرعت ببخشد و احتمال فروپاشی ناگهانی را افزایش دهد.

فاجعه‌ای فراتر از یک سیل
این استاد پژوهشگاه زلزله‌شناسی با اشاره به ابعاد حادثه می‌گوید: آنچه در نپال رخ داد صرفاً یک سیلاب نبود، بلکه یک رخداد چندمخاطره‌ای بود که با فروپاشی یخچال آغاز شد و در ادامه بهمن یخ و سنگ، انسداد موقت رودخانه، شکست سد طبیعی، سیلاب و زمین‌لغزش را به دنبال داشت.
در نخستین ۲۴ ساعت، بیش از ۲۷۰ مورد مرگ در نپال و سه مورد مرگ در منطقه تبت چین گزارش شد و صدها نفر نیز مفقود شدند. شمار قابل توجهی از مفقودان را گردشگران و زائران خارجی، به‌ویژه مسافران هندی، تشکیل می‌دادند.
به گفته زارع، دست‌کم ۱۹ پل اصلی و ده‌ها کیلومتر از جاده‌های منتهی به مرز نیز بر اثر سیلاب و واریزه تخریب شد. خسارت‌های واردشده به زیرساخت‌های حمل‌ونقل بیش از ۱۵ میلیارد روپیه نپال برآورد شده و بخش برق‌آبی این کشور نیز با آسیب‌های گسترده مواجه شده است.
گذرگاه مرزی راسواگادی نیز عملاً از بین رفت و شماری از روستاها و مراکز تجاری واقع در مسیر رودخانه، از جمله تیمور، سیافروبسی و بازار تریشولی، زیر گل‌ولای و سنگ مدفون شدند.
هیمالیا؛ هشدار بزرگ تغییر اقلیم
زارع در جمع‌بندی این رخداد معتقد است تغییرات اقلیمی ناشی از فعالیت‌های انسانی، احتمال وقوع چنین فروپاشی‌هایی را افزایش داده است. از نگاه او، افزایش دما در ارتفاعات هیمالیا نه‌تنها موجب عقب‌نشینی یخچال‌ها می‌شود، بلکه پایداری لایه‌های منجمد و توده‌های سنگی را نیز کاهش می‌دهد.
به گفته این استاد پژوهشگاه زلزله‌شناسی، آنچه در نپال رخ داد می‌تواند نمونه‌ای از تغییر ماهیت مخاطرات طبیعی در مناطق کوهستانی باشد؛ یعنی رخدادی که شاید در گذشته تنها یک فرایند طبیعی در مقیاس محدود تلقی می‌شد، اکنون تحت تأثیر گرمایش زمین می‌تواند به فاجعه‌ای زنجیره‌ای و مرگبار تبدیل شود.
او تأکید می‌کند که فاجعه نپال را نمی‌توان صرفاً یک حادثه ناگهانی و منفرد دانست؛ بلکه باید آن را در چارچوب روند طولانی‌مدت گرم شدن زمین و کاهش پایداری یخچال‌های هیمالیا بررسی کرد؛ روندی که می‌تواند در آینده نیز احتمال وقوع رخدادهای مشابه را افزایش دهد.

۴۷۴۷