پلاک طهرون | بازار تهران؛ تاریخ پایتخت در میان حجره‌ها

به گزارش خبرنگار سرویس مناطق پایگاه خبری تحلیلی «سردبیر پرس»؛ بازار بزرگ تهران در قلب منطقه ۱۲ پایتخت قرار گرفته و یکی از قدیمی‌ترین و مهم‌ترین بخش‌های شکل‌دهنده تهران امروزی محسوب می‌شود. این محدوده تنها یک مرکز خرید و فروش نیست، بلکه مجموعه‌ای از تاریخ، معماری، فرهنگ، اقتصاد و مناسبات اجتماعی شهر تهران را در خود جای داده است. گستردگی بازار و پیوند آن با محله‌های پیرامونی سبب شده است که این بخش از پایتخت در دوره‌های مختلف تاریخی، جایگاهی فراتر از یک مرکز تجاری داشته باشد.
بازار کنونی شبکه‌ای گسترده از راسته‌ها، گذرها، دالان‌ها، سرا‌ها و تیمچه‌هاست که بخش‌هایی از آن بیش از ۱۰ کیلومتر امتداد دارد. در هر قسمت، صنف یا کالای مشخصی فعالیت می‌کند و همین تقسیم‌بندی سنتی، یکی از ویژگی‌های شناخته‌شده بازار بزرگ تهران به شمار می‌رود. بافت بازار در کنار واحد‌های تجاری، فضا‌های مذهبی، فرهنگی و خدماتی مانند مسجد، تکیه، حمام، زورخانه و قهوه‌خانه را نیز دربر گرفته و به همین دلیل، زندگی در بازار همواره ترکیبی از فعالیت اقتصادی و مناسبات اجتماعی بوده است.

شکل‌گیری بازار تهران از صفویه آغاز شد
پیدایش نخستین هسته‌های بازار تهران به دوره صفویه بازمی‌گردد. هنگامی که شاه تهماسب صفوی تهران را حصاربندی کرد، شهر از چند محله اصلی تشکیل شده بود که بازار نیز یکی از آنها محسوب می‌شد. در آن زمان، دکه‌ها و حجره‌های مختلف در این محدوده شکل گرفتند و به تدریج زمینه گسترش فعالیت‌های اقتصادی را فراهم کردند.
در دوره صفویه و سپس دوران کریمخان زند، بازارچه‌های کوچک در محله‌های مختلف تهران وجود داشتند، اما رونق اصلی بازار تهران با انتخاب این شهر به عنوان پایتخت در دوره قاجار آغاز شد. آغامحمدخان قاجار در سال ۱۲۰۰ قمری تهران را پایتخت کرد و همین تصمیم، زمینه افزایش جمعیت، ساخت‌وساز و توسعه مراکز تجاری را فراهم آورد.
در دوره فتحعلی‌شاه، مسجد جامع تهران در مجاورت بازار توسعه یافت و با شکل‌گیری سرا‌ها و تیمچه‌های تازه، ساختار بازار نیز گسترده‌تر شد. در دوران ناصرالدین‌شاه، بازار تهران به مرحله مهمی از رشد رسید. ورودی‌ها سامان یافتند و ورودی اصلی در سمت سبزه‌میدان به یکی از شناخته‌شده‌ترین بخش‌های بازار تبدیل شد.

معماری بازار روایتگر تاریخ تهران است
معماری بازار بزرگ تهران نتیجه ساخت‌وساز و توسعه در دوره‌های گوناگون تاریخی است. راسته‌های اصلی و فرعی، حجره‌ها، سراها، تیمچه‌ها و چهارسوق‌ها در کنار یکدیگر، ساختاری به وجود آورده‌اند که نمونه‌ای شاخص از معماری بازار‌های سنتی ایران محسوب می‌شود.
راسته‌ها گذر‌های اصلی بازار هستند که در دو سوی آنها حجره‌ها قرار گرفته‌اند و هر راسته معمولاً به فعالیت صنفی مشخصی اختصاص دارد. سرا‌ها نیز حیاط‌هایی مرکزی با حجره‌های پیرامونی بوده‌اند که بازرگانان در آنها به دادوستد می‌پرداختند. تیمچه‌ها فضا‌های سرپوشیده‌تری بودند که اغلب برای تجارت کالا‌های خاص مورد استفاده قرار می‌گرفتند.
چهارسوق‌ها نیز محل اتصال راسته‌های اصلی بوده‌اند و معمولاً با طاق‌ها و گنبد‌های بلند ساخته شده‌اند. چهارسوق بزرگ بازار تهران یکی از مهم‌ترین عناصر تاریخی این مجموعه است. در کنار این فضاها، مسجد جامع تهران و مسجد امام از بنا‌های مذهبی شاخص بازار به شمار می‌روند.

بازار تهران قلب اقتصاد پایتخت بود
در دوره قاجار، بازار تهران به یکی از مهم‌ترین مراکز تجارت کشور تبدیل شد. بازرگانان بزرگ در زمینه واردات کالا‌هایی مانند منسوجات، چای و شکر فعالیت می‌کردند و در مقابل، محصولات ایرانی از جمله فرش، خشکبار و صنایع دستی از طریق شبکه تجاری بازار به مناطق مختلف و بازار‌های خارجی راه پیدا می‌کردند.
بازاریان علاوه بر دادوستد، در شرایط دشوار اقتصادی نیز نقش اجتماعی داشتند. بازرگانان معتبر گاهی برای تأمین کالا‌های اساسی و کمک به مردم وارد میدان می‌شدند. حاج محمدحسن امین‌الضرب از چهره‌های شناخته‌شده این دوره بود که در زمان قحطی برای تأمین غله و نان مردم تهران اقدام کرد.
در دوره پهلوی نیز با وجود شکل‌گیری خیابان‌های تجاری، بانک‌ها، فروشگاه‌های جدید و مراکز خرید مدرن، بازار جایگاه خود را در شبکه توزیع کالا حفظ کرد. بسیاری از اصناف عمده از جمله پارچه‌فروشان، فرش‌فروشان، زرگران و آهن‌فروشان همچنان در این محدوده فعال بودند.

 بازار در تحولات سیاسی ایران نقش داشت
اهمیت بازار تهران تنها به اقتصاد محدود نبود و این محدوده در بسیاری از تحولات سیاسی و اجتماعی ایران نیز حضور پررنگ داشت. اعتصاب، تعطیلی حجره‌ها و همراهی اصناف با جریان‌های اعتراضی از جمله ابزار‌هایی بود که در دوره‌های مختلف مورد استفاده قرار گرفت.
در نهضت تنباکو، بازاریان تهران با تعطیلی مغازه‌ها و حمایت از تحریم تنباکو، در اعتراض به امتیاز اعطاشده به شرکت انگلیسی مشارکت کردند. در جریان انقلاب مشروطه نیز بازار تهران یکی از مراکز اصلی حمایت از مطالبه عدالتخانه و حکومت قانون بود.
در دهه ۱۳۲۰ و جریان ملی‌شدن صنعت نفت نیز بخشی از بازاریان از جریان‌های ملی حمایت کردند. در قیام ۳۰ تیر ۱۳۳۱، تعطیلی بازار و حضور کسبه در اعتراضات، بخشی از فشار اجتماعی بر حکومت وقت را شکل داد.

بازار تهران پیش از انقلاب پایگاه اعتراض بود
در قیام ۱۵ خرداد ۱۳۴۲، بازار تهران یکی از نخستین بخش‌هایی بود که نسبت به دستگیری امام خمینی واکنش نشان داد. تعطیلی کسب‌وکار‌ها و تجمع مردم در محدوده‌هایی مانند سبزه‌میدان، میدان ارک و خیابان بوذرجمهری، بازار را به یکی از کانون‌های مهم اعتراض تبدیل کرد.
در سال‌های بعد نیز ارتباط میان برخی بازاریان، روحانیون و جریان‌های مذهبی ادامه پیدا کرد. فشار‌های اقتصادی و برخورد‌های حکومت پهلوی با برخی کسبه نیز به افزایش نارضایتی در میان بخش‌هایی از بازار انجامید.
با افزایش اعتراضات در سال ۱۳۵۷، بازار تهران به یکی از کانون‌های اصلی حمایت از انقلاب اسلامی تبدیل شد. تعطیلی گسترده بازار، همراهی با اعتراضات مردمی و پشتیبانی مالی و اجتماعی از جریان انقلاب، نقش این مجموعه را در تحولات منتهی به پیروزی انقلاب پررنگ کرد.

پس از انقلاب بازار نقش تازه‌ای یافت
پس از پیروزی انقلاب اسلامی در سال ۱۳۵۷، جایگاه بازار تهران در ساختار اقتصادی و اجتماعی کشور دستخوش تغییراتی شد، اما اهمیت آن از میان نرفت. شماری از چهره‌های شناخته‌شده بازار در ساختار‌های سیاسی و اجرایی جمهوری اسلامی حضور پیدا کردند و ارتباط سنتی میان بازار، نهاد‌های مذهبی و ساختار سیاسی کشور شکل تازه‌ای به خود گرفت.
در سال‌های جنگ تحمیلی نیز کسبه بازار در تأمین کمک‌های مالی و تدارکاتی برای جبهه‌ها مشارکت داشتند. بازار که پیش از انقلاب یکی از مراکز مهم پشتیبانی از حرکت انقلابی بود، پس از انقلاب بخشی از توان اقتصادی و اجتماعی خود را در حمایت از کشور و جبهه‌ها به کار گرفت.
در دهه‌های پس از انقلاب، توسعه شهر تهران و شکل‌گیری مراکز خرید جدید، فروشگاه‌های زنجیره‌ای و گسترش تجارت الکترونیک، بخشی از فعالیت‌های سنتی بازار را تحت تأثیر قرار داد. با این حال، بازار بزرگ تهران همچنان یکی از مراکز مهم عمده‌فروشی و توزیع کالا در کشور باقی ماند.

اصناف بازار هنوز نبض تجارت‌اند
امروز هزاران واحد صنفی در بازار بزرگ تهران فعالیت دارند و کالا‌های متنوعی از پارچه و پوشاک گرفته تا طلا، فرش، مواد غذایی، لوازم خانگی و ابزارآلات در این محدوده عرضه می‌شود. برخی راسته‌ها همچنان بر اساس همان تقسیم‌بندی صنفی سنتی شناخته می‌شوند.
بازار علاوه بر مشتریان تهرانی، مقصد بسیاری از خریداران عمده از شهر‌های مختلف کشور است. تنوع کالا، گستردگی واحد‌های تجاری و ارتباط دیرینه با شبکه توزیع کشور باعث شده است که این محدوده همچنان در جریان تجارت ایران اثرگذار باشد.
در سال‌های اخیر، بخشی از کسبه نیز فعالیت خود را با ابزار‌های نوین مانند شبکه‌های اجتماعی و فروش اینترنتی هماهنگ کرده‌اند. با این حال، فضای فیزیکی بازار و روابط سنتی میان کسبه همچنان بخش مهمی از هویت آن را تشکیل می‌دهد.

فرسودگی بافت مهم‌ترین چالش امروز بازار
با وجود اهمیت تاریخی و اقتصادی بازار، فرسودگی برخی بنا‌ها و مسائل ایمنی از مهم‌ترین چالش‌های امروز این محدوده محسوب می‌شود. سیم‌کشی‌های قدیمی، سقف‌های نیازمند مقاوم‌سازی، معابر باریک، ازدحام جمعیت و دشواری دسترسی نیرو‌های امدادی، خطر‌هایی هستند که بخش‌هایی از بازار با آنها مواجه‌اند.
پیچیدگی مالکیت برخی بناها، وجود املاک وقفی و ضرورت هماهنگی میان شهرداری، میراث فرهنگی، اوقاف و کسبه نیز روند مرمت و ساماندهی را دشوار کرده است. در سال‌های گذشته، وقوع آتش‌سوزی در برخی قسمت‌های بازار اهمیت توجه جدی‌تر به ایمنی این مجموعه تاریخی را افزایش داده است.
در کنار این مشکلات، موضوع انتقال بخشی از مشاغل پرخطر و انبار‌های عمده به خارج از محدوده بازار نیز مطرح شده است؛ اقدامی که هدف آن کاهش خطر‌های ایمنی و ترافیکی عنوان شده، بدون آنکه هویت تاریخی و اقتصادی بازار از بین برود.

 بازار بزرگ میراث زنده پایتخت است
بازار بزرگ تهران در سال ۱۳۵۶ با شماره ۱۵۴۰ در فهرست آثار ملی ایران ثبت شد و از آن زمان تحت حفاظت قانونی قرار گرفت. اهمیت این مجموعه تنها به ارزش معماری آن محدود نمی‌شود؛ بازار بخشی از حافظه جمعی تهران و محل تلاقی نسل‌های مختلف کسبه، شهروندان، بازرگانان و گردشگران است.
امروز گردشگران با ورود به بازار می‌توانند در کنار خرید کالا، با نمونه‌هایی از معماری سنتی، بنا‌های مذهبی، سرا‌های تاریخی و شیوه زندگی اقتصادی نسل‌های گذشته آشنا شوند. همین ویژگی، بازار را به یک موزه زنده تبدیل کرده است؛ موزه‌ای که برخلاف بنا‌های صرفاً تاریخی، همچنان در آن تجارت و زندگی جریان دارد.
حفاظت از این مجموعه نیازمند توجه هم‌زمان به اقتصاد، ایمنی، معماری و هویت اجتماعی آن است. مرمت بنا‌های تاریخی، ساماندهی مشاغل، بهبود خدمات شهری و تقویت ظرفیت گردشگری می‌تواند به حفظ جایگاه بازار کمک کند.
حسن ذبیحی یکی از کاسب‌های بازار بزرگ تهران در گفتگو با سردبیر پرس گفت: بازار بزرگ تهران در گذر زمان از یک بازار کوچک در تهران صفوی به مرکز گسترده تجارت پایتخت تبدیل شده و در دوره‌های قاجار، پهلوی و جمهوری اسلامی، همواره بخشی از تحولات اقتصادی و اجتماعی کشور را در خود بازتاب داده است. این بازار پس از انقلاب اسلامی نیز با وجود تغییر ساختار اقتصادی شهر و ظهور شیوه‌های جدید تجارت، همچنان جایگاه خود را به عنوان یکی از مهم‌ترین مراکز سنتی تجارت و بخشی از هویت تاریخی تهران حفظ کرده است.
انتهای خبر/منابع: خبرآنلاینایرناخبرگزاری برناپایگاه ۱۵ خردادجام‌جم آنلاین