با گرم‌تر شدن زمین و سوختن جنگل‌ها، آیا می‌توان درختانی کاشت که دهه‌های آینده دوام بیاورند؟

غزال زیاری- سال‌هاست که همه ما در جریان این هستیم که کره زمین تدریجاً در حال گرم شدن است و همین پدیده گرمایش جهانی، هرساله باعث آتش‌سوزی‌های گسترده و در نتیجه نابودی بخش‌هایی از جنگل‌های دنیا می‌شود.
در این شرایط که مقابله و مهار افزایش دمای زمین غیرممکن به نظر می‌رسد، سؤال اصلی این است که آیا ما می‌توانیم جنگل‌های آسیب‌دیده به نحوی بازیابی کرده و آن‌ها را با درختان جدیدی بازسازی کنیم، به نحوی که توانایی بقا در دهه‌های آینده را داشته باشند؟
بازسازی طبیعی جنگل‌های سوخته
شش سال پیش، ستون عظیمی از دود آسمان کوه‌های راکی در کلرادوی آمریکا را فرا گرفت و بزرگ‌ترین آتش‌سوزی تاریخ آن منطقه رقم خورد. در آن زمان، یک بوم‌شناس جنگل به نام مارین چمبرز در گورستان سیاه‌پوشی از درخت‌ها و در فاصله ۸ کیلومتری از کانون آتش‌سوزی ایستاده بود تا سرنخ‌هایی از چهره جنگل‌های آینده را پیدا کند. او انگشت‌هایش را دور یک صنوبر کوچک که از زمین جوانه‌زده بود، حلقه کرد و گفت: «دیدن این صحنه دلگرم‌کننده است. تعدادشان زیاد نیست، اما هنوز هستند و همین حس خوبی به من می‌دهد.»

البته هیچ تضمینی نیست که این جنگل کوهستانی مرتفع که روزگاری یک جنگل بزرگ بود، بعد از آن آتش‌سوزی مهیب، دوباره بتواند مثل قبل قد علم کند. قبل از آن آتش‌سوزی هم خیلی از درخت‌های صنوبر این جنگل، به دلیل حمله سوسک‌ها از بین رفته بودند و آن آتش‌سوزی شدید مهیب، باقی‌مانده درخت‌ها را هم نابود کرد و وسعت زیادی زمین بایر به‌جای گذاشت و درعین‌حال تولید بذر برای نسل بعد را با محدودیت روبرو کرد.
بی‌تردید، تغییر اقلیم یکی دیگر از موانع بزرگ در راستای احیای جنگل‌هاست. در سالی که گذشت کلرادو گرم‌ترین زمستان تاریخش را با حداقل برف ممکن تجربه کرد و هم‌زمان با گرمایش زمین، دمای تابستانی این منطقه هم افزایش چشمگیری داشت. چمبرز دراین‌باره توضیح داد: «شرایط اقلیمی فعلی، کاملاً نسبت به زمان شکل‌گیری درخت‌های اولیه در این منطقه، متفاوت است. اینجا این سؤال مطرح می‌شود که این جنگل‌ها چطور قرار است احیا شوند.»
طبق اعلام محققان در غرب آمریکا، روند بازسازی طبیعی در اکثر جنگل‌هایی که شدیداً سوخته‌اند، به‌شدت ناچیز است و بعضی نگرانند که اگر برای کاشت و استقرار و نگهداری از نهال‌ها، اقدامات درستی انجام نشود، زمین‌هایی که روزگاری جنگل بودند، به بوته‌زار یا چمنزار تبدیل شوند؛ تغییری که در صورت وقوع، پیامدهای سختی برای تنوع زیستی، منابع آب منطقه‌ای و توانایی جذب کربن خواهد داشت.

مهاجرت کمکی: راهکاری نوآورانه یا قمار اکولوژیک
تعدادی از بوم‌شناسان برای جلوگیری از وقوع این دگرگونی اکولوژیک، به سراغ مداخله قدرتمندی به نام «مهاجرت کمکی» رفته‌اند. ایده اصلی این است که با گرم‌تر شدن اقلیم، مدیران جنگل به سراغ کاشت نهال‌هایی بروند که از جمعیت‌های سازگار با شرایط گرم‌تر و در مناطق کم‌ارتفاع‌تر منشأ گرفته‌اند؛ یعنی مثلاً می‌توان نهال‌ها را از مناطق پایین‌تر و گرم‌تر، به نقاط مرتفع‌تر منتقل کرد. آن‌ها با این استراتژی به دنبال شتاب دادن به مهاجرت درختان هستند تا بتوانند همگام با تغییرات اقلیمی پیش بروند.
ویلیام اندرسگ، بوم‌شناس دانشگاه یوتا دراین‌باره توضیح داد: «این دیدگاه از نگاه کلان، ایده واقعاً جذابی است.» اما هنوز مطالعات کمی درباره اینکه کدام استراتژی‌های کاشت موفق خواهند بود یا اینکه جابجایی درختان و قرار دادنشان در معرض خاک‌ها چه پیامدهایی خواهد داشت و همچنین درباره اثرات الگوهای بارندگی و آفات جدید بر روی درختان انجام‌شده است.

پروژه میدانی کلرادو
بعد از آتش‌سوزی ویرانگری که در سال ۲۰۲۰ میلادی، ۲۷۰۰ کیلومترمربع (وسعتی به‌اندازه کشور لوکزامبورگ) از جنگل‌های کلرادو را سوزاند، چمبرز و همکارش کامیل استیونس-رومن از موسسه بازسازی جنگل کلرادو دست‌به‌کار شدند تا پروژه‌ای را برای آزمایش درخت‌ها در ارتفاع‌های مختلف راه‌اندازی کنند.
آن‌ها حالا حدود ۱۱ هزار نهال از ۷ گونه مخروطی را در ۹۸ سایت سوخته، از دامنه‌های خشک تا جنگل‌های زیرآلپی در چندصد متری خط رویش درخت‌ها کاشته‌اند. البته سال‌ها طول می‌کشد تا دانشمندان بفهمند کدام نهال‌ها در سال‌های اولیه و آسیب‌پذیرشان، بهتر دوام آورده‌اند؛ اما بررسی‌های بهاری نشان داد که پایش وضعیت این نهال‌های کوچک چگونه پیش می‌رود.
در اواسط دهه ۲۰۱۰، تمرکز این موسسه روی پیشگیری از آتش‌سوزی‌های فاجعه‌بار بود، اما تابستان ۲۰۲۰ با وقوع خشک‌سالی شدید، موج گرمای بی‌سابقه و درنهایت وقوع بزرگ‌ترین آتش‌سوزی‌های تاریخ در این منطقه، همه‌چیز تغییر کرد.

نقش غیرمنتظره آتش‌سوزی‌های شدید
پژوهشگران در بررسی سایت‌های مرتفع (در ارتفاع ۳۱۰۰ متری) با موضوع شگفت‌انگیزی روبرو شدند. در کمال تعجب، تیم تحقیقاتی دریافت که تقریباً تمام گونه‌های کاشته‌شده در سال‌های ۲۰۲۲ و ۲۰۲۵، با وجود زمستان‌های سرد در ارتفاعات بالا، دوام بسیار خوبی داشتند.
برف سنگینی که در زمستان این منطقه را می‌پوشاند، به‌عنوان یک لایه عایق عمل کرده و درختان جوان و آسیب‌پذیر را از سرمای سخت و بادهای شدید زمستانی محافظت کرده بود و جالب اینجاست که شدت بالای آتش‌سوزی‌ها، به نفع نهال‌ها تمام‌شده است.

در مناطقی که در آن‌ها آتش‌سوزی شدید بوده، دیگر خبری از تاج درخت‌های تنومند نیست و تنه‌های سیاه شده و سوخته آن‌ها، سرعت ذوب برف را تا ۷۱ درصد نسبت به مناطق سالم افزایش داده و همین، این امکان را برای نهال‌ها فراهم کرده که در بهار زودتر بیدار شوند و فصل رشد طولانی‌تری داشته باشند. استیونس-رومن دراین‌باره توضیح داد: «تاریخ زودتر ذوب برف، به‌خصوص برای گونه درخت‌های کم‌ارتفاع، مفید است؛ چراکه فصل رشد طولانی‌تری خواهند داشت.» این نشان می‌دهد که حتی وحشیانه‌ترین آتش‌سوزی‌ها ممکن است یک جنبه مثبت داشته باشند و انتقال گونه‌های کم‌ارتفاع به ارتفاعات بالاتر را آسان‌تر کنند.
شکست پروژه در مناطق کم ارتفاع
اما نتایج این تلاش‌ها، در بخش‌های پایین‌تر و خشک‌تر (در ارتفاع ۲۴۰۰ متری) چندان امیدوارکننده نبود. قبل از وقوع این آتش‌سوزی گسترده، این دره با درختان کاج پوندروزا پوشیده شده بود؛ گونه‌ای از کاج که به‌طور تکاملی برای بقا در مناظر خشک و مستعد آتش‌سوزی، سازگار شده‌اند. پوست ضخیم این درخت‌ها باعث می‌شود تا بتوانند در آتش‌سوزی‌های کم شدت، مقاومت کنند؛ اما با تشدید تغییرات اقلیمی، اکوسیستم پوندروزا در بخش‌هایی از کلرادو شرایط بسیار بدی دارد.
بررسی‌های تیم تحقیقاتی نشان داد که برخلاف ارتفاعات بالا، نرخ بقای نهال‌های کاشته‌شده در مناطق کم ارتفاع‌تر، به‌شدت پائین است و نرخ بقا از ۵۰ درصد به ۱۰ تا ۲۰ درصد کاهش یافته. استیونس-رومن معتقد است که شاید پوشش برفی فوق‌العاده کمِ زمستان گذشته، مقصر اصلی این ماجرا باشد. چرا که در طول زمستان، زمین برای مدت زیادی برهنه مانده و نهال‌ها در معرض موج سرما و خشکی سریع خاک قرار گرفته‌اند. از سوی دیگر، ریشه نهال‌ها به‌اندازه کافی بلند نیستند تا به آب عمیق خاک دسترسی پیدا کنند و به همین خاطر، کاملاً به رطوبت سطح خاک وابسته‌اند.

مقاومت دولتی و ناکامی در بازیابی جنگل‌ها
دولت آمریکا که حدود ۱۰۰ میلیون هکتار جنگل را مدیریت می‌کند تا به امروز از اجباری کردن مهاجرت کمکی خودداری کرده و درعین‌حال، زیرساخت‌های تولید نهال در این کشور، با تقاضای موجود همگام نبوده است.
گزارشی در سال ۲۰۲۲ نشان داد که در دهه گذشته تنها ۶ درصد از نیازهای کاشت درخت‌ها پس از آتش‌سوزی، برآورده شده و این کمبود با افزایش وسعت و فرکانس آتش‌سوزی‌ها شدیدتر خواهد شد.
مارین چمبرز دراین‌باره توضیح داد: «من طرفدار سرسخت درخت‌ها هستم و واقعاً علاقه‌مندم که درخت‌های زیادی به مناظر طبیعی برگردند؛ اما منطقاً نمی‌توانیم همه‌جا درخت‌ها را برگردانیم.»
واقعیت این است که مدیران جنگل کار سختی در تشخیص این موضوع که کجا و چگونه باید جنگل را بازسازی کنند و کجا اجازه دهند طبیعت مسیر خودش را طی کند، پیش رو دارند.
چمبرز و تیمش قصد دارند در سال ۲۰۲۸ مطالعه جدیدی را با کاشت حدود ۴۰ هزار نهال در دو مکان در کلرادو شروع کرده و رشد آن‌ها را برای چند دهه ردیابی نمایند. آن‌ها اعتقاد دارند که مهاجرت کمکی می‌تواند جنگل‌های غرب آمریکا را برای همیشه تغییر دهد و به همین خاطر هم مشتاقانه به دنبال داده‌های علمی دقیقی هستند تا تصمیماتشان را بر اساس شواهد استوار کنند، نه صرفاً بر اساس احساسات درونی.
منبع: science