پلاک طهرون | میدان راه‌آهن؛ دروازه ورود به تهران قدیم

از زمین‌های حاشیه‌ای تا شکل‌گیری راه‌آهن
به گزارش خبرنگار سرویس مناطق پایگاه خبری تحلیلی «سردبیر پرس»؛ میدان راه‌آهن تهران در جنوبی‌ترین بخش خیابان ولیعصر و در مجاورت یکی از مهم‌ترین ایستگاه‌های ریلی کشور قرار گرفته است؛ محدوده‌ای که امروز یکی از نشانه‌های شناخته‌شده تهران به شمار می‌رود، اما در گذشته فاصله زیادی با مرکز شهر داشت و بخش‌هایی از آن را زمین‌های کشاورزی، باغ‌ها و اراضی خارج از محدوده اصلی پایتخت تشکیل می‌داد.
سابقه توجه به راه‌آهن در ایران به سال‌های پایانی دوره قاجار بازمی‌گردد. محمدحسن‌خان اعتمادالسلطنه در خاطرات خود از بحث‌های مربوط به احداث راه‌آهن و قرارداد‌های مرتبط با آن نوشته است. حتی ناصرالدین‌شاه نیز در ابتدا نسبت به راه‌آهن دیدگاه مثبتی نداشت و در جریان مشاهده نمونه‌ای از قطار، استفاده از شتر و قاطر را ترجیح داده بود. با این حال، مدتی بعد خود او با قطار به حضرت عبدالعظیم (ع) رفت و تجربه استفاده از راه‌آهن را از نزدیک داشت.
راه‌آهن تهران و ری که در دوره قاجار فعالیت می‌کرد، سرانجام پس از چند دهه از رونق افتاد و کنار گذاشته شد. اما ایده ایجاد یک شبکه ریلی گسترده در ایران در سال‌های بعد دوباره مورد توجه قرار گرفت و این بار قرار بود خطی بزرگ، شهر‌های مختلف کشور را به یکدیگر متصل کند.

آغاز ساخت راه‌آهن سراسری
در دوره پهلوی اول، مطالعات مربوط به احداث راه‌آهن سراسری با جدیت بیشتری دنبال شد. محل اجرای پروژه در جنوب تهران و بیرون از خندق جنوبی شهر انتخاب شد و در روز ۲۳ مهر ۱۳۰۶، عملیات ساخت راه‌آهن سراسری رسماً آغاز شد.
آغاز این پروژه تنها یک عملیات عمرانی ساده نبود؛ بلکه نقطه شروع دگرگونی گسترده‌ای در ساختار شهری تهران به شمار می‌رفت. با ورود نیروی کار، مهندسان، کارکنان راه‌آهن و گروه‌های مختلف اجتماعی به محدوده جنوبی شهر، زمینه شکل‌گیری محله‌ها، واحد‌های مسکونی، مراکز خدماتی و فعالیت‌های تجاری در اطراف خطوط ریلی فراهم شد.
راه‌آهن سراسری در ابتدا بندر شاهپور در جنوب کشور را به بندر شاه در شمال متصل می‌کرد و در ادامه، شهر‌هایی مانند گرمسار، قزوین و شاهرود نیز به شبکه ریلی پیوستند. به این ترتیب، تهران به یکی از اصلی‌ترین گره‌های ارتباطی این شبکه تبدیل شد.

تولد ساختمان تاریخی ایستگاه تهران
ساختمان اصلی ایستگاه راه‌آهن تهران در مهرماه سال ۱۳۰۶ و همزمان با آغاز عملیات راه‌آهن سراسری شکل گرفت و در ادامه، به یکی از شاخص‌ترین بنا‌های جنوب پایتخت تبدیل شد. این ساختمان در اسفندماه سال ۱۳۷۹ با شماره ثبت ۳۶۳۹ در فهرست آثار ملی ایران قرار گرفت.
طراحی ساختمان ایستگاه به «ولادیسلاوویچ گارادیتسکی»، معمار اوکراینی، نسبت داده شده است. در طراحی بنا از معماری ایران باستان الهام گرفته شده و شیوه‌ای آرمان‌گرا در ساخت آن به کار رفته است. استفاده از آهن و سیمان در کنار پنجره‌های برنزی و آهنی و نمای سنگی، از ویژگی‌های قابل توجه این ساختمان است.
سنگ سفید تراورتن مورد استفاده در نمای بنا نیز از معدن پل‌سفید تأمین شده است. ترکیب این مصالح با فرم معماری ساختمان، به ایستگاه راه‌آهن تهران ظاهری متمایز بخشیده که همچنان پس از گذشت نزدیک به یک قرن، یکی از نشانه‌های بصری مهم این محدوده محسوب می‌شود.

میدان راه‌آهن و گسترش مرکز تهران
با تکمیل و بهره‌برداری از راه‌آهن، محدوده اطراف ایستگاه نیز به تدریج توسعه پیدا کرد. حضور کارکنان راه‌آهن، کارگران، تجار و کسبه، جمعیت تازه‌ای را به این بخش از تهران کشاند و فعالیت‌های اقتصادی و خدماتی پیرامون ایستگاه افزایش یافت.
در همین دوره، خانه‌های مسکونی، مغازه‌ها، ساختمان‌های اداری و مجموعه‌های وابسته به راه‌آهن شکل گرفتند. بخشی از محوطه گسترده راه‌آهن نیز به واحد‌های مختلف اختصاص یافت؛ از مدرسه و خانه‌های سازمانی گرفته تا بیمارستان، مجموعه ورزشی، آتش‌نشانی و واحد‌های انتظامی.
مجموعه راه‌آهن در طول زمان وسعت زیادی پیدا کرد و بخش قابل توجهی از اراضی آن به فعالیت‌های ریلی و پشتیبانی اختصاص یافت. همین موضوع باعث شد میدان راه‌آهن فقط یک میدان شهری نباشد و به دروازه‌ای برای ورود و خروج مسافران و کالا به پایتخت تبدیل شود.

معماری و سیمای تاریخی میدان
 ساختمان ایستگاه راه‌آهن تهران در میان بنا‌های تاریخی شهر، جایگاه ویژه‌ای دارد. معماری آن ترکیبی از عناصر مدرن زمان ساخت و نشانه‌هایی برگرفته از معماری ایران باستان است. نمای سفید سنگی و حجم گسترده ساختمان، از فاصله دور نیز قابل تشخیص است و سیمای میدان را شکل می‌دهد.
ایستگاه دارای ورودی مسافری، سالن انتظار و سکو‌های متعدد است و در ساختار آن بخش‌های شهری و ریلی در کنار یکدیگر قرار گرفته‌اند. وجود ورودی‌های متعدد برای مسافران و همچنین مسیر‌های اختصاصی کارکنان، نشان‌دهنده گستردگی عملکرد این مجموعه است.
در کنار ساختمان تاریخی ایستگاه، با گذشت زمان بنا‌های جدیدتر نیز در اطراف میدان و محله ساخته شدند. به همین دلیل، بافت معماری این محدوده ترکیبی از ساختمان‌های قدیمی، بنا‌های مربوط به اوایل دوره پهلوی و ساختمان‌های جدیدتر شهری است.

راه‌آهن و شکل‌گیری یک محله
محله راه‌آهن به تدریج نام خود را از ایستگاه اصلی شهر گرفت. این محله که در جنوب تهران شکل گرفته، در طول دهه‌های گذشته شاهد حضور گروه‌های مختلف اجتماعی بوده است. مهاجرت از شهر‌های مختلف کشور به تهران و وجود فرصت‌های شغلی مرتبط با راه‌آهن، یکی از عوامل مهم رشد جمعیت این محدوده بود.
در بخش‌های قدیمی‌تر، کوچه‌ها و معابر باریک و گاه نامنظم شکل گرفتند و در قسمت‌های جدیدتر، خیابان‌های عریض‌تر و منظم‌تر به وجود آمدند. این ترکیب، سیمای امروزی محله را ایجاد کرده است؛ سیمایی که در آن نشانه‌های شهر قدیم تهران در کنار ساخت‌وساز‌های جدید دیده می‌شود.
خیابان‌های ولیعصر، شوش، وحدت اسلامی و کارگر از مسیر‌های مهم پیرامون این محدوده هستند و ارتباط میدان راه‌آهن را با بخش‌های مختلف شهر برقرار می‌کنند.

سال‌های پس از افتتاح و توسعه شبکه ریلی
پس از بهره‌برداری از راه‌آهن سراسری، ایستگاه تهران به یکی از مهم‌ترین مراکز جابه‌جایی مسافر در کشور تبدیل شد. قطار‌هایی که از شمال و جنوب به تهران می‌رسیدند، باعث شدند این محدوده همواره با رفت‌وآمد گسترده مسافران روبه‌رو باشد.
راه‌آهن علاوه بر نقش حمل‌ونقلی، در اقتصاد و زندگی اجتماعی جنوب تهران نیز اثر گذاشت. بازارچه‌ها، فروشگاه‌ها، مراکز خدماتی و واحد‌های اقامتی و تجاری در اطراف ایستگاه رونق گرفتند و میدان راه‌آهن به یکی از نقاط پرتردد پایتخت تبدیل شد.
در سال‌های بعد، توسعه شبکه شهری تهران نیز بر اهمیت این محدوده افزود. خیابان ولیعصر از شمال تا جنوب شهر امتداد پیدا کرد و میدان راه‌آهن به عنوان یکی از نقاط پایانی این محور طولانی، جایگاه ویژه‌ای در ساختار شهری تهران پیدا کرد.

میدان راه‌آهن در دوران پس از انقلاب
پس از انقلاب اسلامی، میدان راه‌آهن و محله پیرامون آن همچنان یکی از مراکز مهم حمل‌ونقل تهران باقی ماند. افزایش جمعیت پایتخت و گسترش سفر‌های ریلی، میزان تردد در این محدوده را افزایش داد و نیاز به توسعه امکانات حمل‌ونقل عمومی و خدمات شهری بیشتر احساس شد.
در دهه‌های بعد، ساختمان ایستگاه و محوطه پیرامونی آن با تغییرات و توسعه‌های مختلف روبه‌رو شد. هدف اصلی این اقدامات، افزایش ظرفیت خدمات، بهبود امکانات مسافری و هماهنگی بیشتر میان حمل‌ونقل ریلی و شهری بود.
یکی از مهم‌ترین تغییرات سال‌های پس از انقلاب، توسعه دسترسی‌های حمل‌ونقل عمومی بود. ایستگاه مترو راه‌آهن در خط ۳ مترو تهران در اردیبهشت ۱۳۹۳ به بهره‌برداری رسید و ارتباط ریلی درون‌شهری را با ایستگاه راه‌آهن برقرار کرد. خطوط اتوبوسرانی و تاکسی نیز همچنان نقش مهمی در جابه‌جایی مسافران این محدوده دارند.

میدان راه‌آهن؛ پیوند گذشته و امروز
امروز میدان راه‌آهن تنها یک نقطه برای سوار شدن به قطار نیست؛ بلکه بخشی از تاریخ معاصر تهران را در خود جای داده است. صدای قطار، ساختمان تاریخی ایستگاه، خیابان‌های قدیمی اطراف و رفت‌وآمد مسافران، مجموعه‌ای از نشانه‌های تاریخی و شهری را در کنار یکدیگر شکل داده‌اند.
ایستگاه راه‌آهن تهران با گذشت سال‌ها همچنان یکی از مهم‌ترین مراکز حمل‌ونقل ریلی کشور است و ساختمان تاریخی آن نیز به عنوان اثری ملی، بخشی از میراث معماری پایتخت محسوب می‌شود.
میدان راه‌آهن در طول این یک قرن، شاهد تغییرات فراوانی بوده است؛ از زمانی که این بخش در حاشیه تهران و بیرون از خندق شهر قرار داشت تا روزگاری که راه‌آهن سراسری در آن شکل گرفت و سپس با گسترش تهران، به یکی از نقاط شناخته‌شده و پرتردد پایتخت تبدیل شد.

میراثی که همچنان زنده است
تاریخ میدان راه‌آهن را نمی‌توان جدا از تاریخ توسعه تهران، راه‌آهن ایران و تحولات اجتماعی جنوب شهر بررسی کرد. این محدوده در ابتدا با زمین‌های کشاورزی و باغ‌ها شناخته می‌شد، اما احداث راه‌آهن سراسری مسیر آن را تغییر داد و زمینه شکل‌گیری یکی از محله‌های مهم پایتخت را فراهم کرد.
محمد رشیدی یکی از ساکنان محله راه‌آهن در گفتگو با سردبیر پرس گفت: پس از انقلاب نیز این روند متوقف نشد و توسعه شبکه حمل‌ونقل عمومی، افزایش خدمات شهری و تغییرات کالبدی، چهره میدان را در دوره‌های مختلف دگرگون کرد.
اکنون ساختمان تاریخی راه‌آهن، خطوط ریلی، مترو، خیابان ولیعصر و محله‌های پیرامونی در کنار یکدیگر قرار گرفته‌اند و میدان راه‌آهن را به نقطه‌ای تبدیل کرده‌اند که گذشته و امروز تهران در آن به هم می‌رسند؛ میدانی که تاریخ آن از نخستین بحث‌های راه‌آهن در دوره قاجار آغاز شد، در دوره پهلوی اول شکل تازه‌ای گرفت و پس از انقلاب نیز به عنوان یکی از دروازه‌های مهم حمل‌ونقلی پایتخت به حیات خود ادامه داد.
انتهای خبر/
منابع:همشهری انلاینوبلاگ قدیم قدیماسایت ۶ دنگتین‌نیوزسایت ایرنا وبگاه روزنامه دنیای اقتصاد