پلاک طهرون|یوسف‌آباد؛ غربی‌ترین دروازه تهران

یوسف‌آباد؛ از آبادی قاجاری تا محله‌ای شهری
به گزارش خبرنگار سرویس مناطق پایگاه خبری تحلیلی «سردبیر پرس»؛ یوسف‌آباد از آبادی سرسبز دوره قاجار و یادگار میرزا یوسف مستوفی‌الممالک، به محله‌ای شهری در قلب تهران تبدیل شد و پس از انقلاب نیز با گسترش ساخت‌وساز و خدمات شهری چهره‌ای تازه یافت.

آغاز شکل‌گیری یوسف‌آباد
یوسف‌آباد از محله‌های قدیمی تهران در محدوده منطقه ۶ است که پیشینه شکل‌گیری آن به دوره قاجار بازمی‌گردد. این محدوده در گذشته آبادی‌ای خارج از حصار تهران و در شمال‌غرب دارالخلافه ناصری بود؛ سرزمینی که به دلیل برخورداری از باغ‌ها، زمین‌های کشاورزی، قنات‌ها و موقعیت مناسب، به‌تدریج اهمیت پیدا کرد.
نام یوسف‌آباد با میرزا یوسف آشتیانی، مشهور به مستوفی‌الممالک، گره خورده است. او از رجال اثرگذار دوره ناصرالدین‌شاه قاجار بود و در آبادانی بخش‌هایی از شمال و غرب تهران نقش داشت. حسن‌آباد، یوسف‌آباد، نصرت‌آباد، بهجت‌آباد، عباس‌آباد، امیرآباد، ونک و فرح‌زاد از جمله محدوده‌هایی بودند که نام او با آبادانی آنها پیوند خورده است.
میرزا یوسف با ایجاد و توسعه قنات‌ها و فراهم کردن امکان دسترسی به آب، زمینه رونق کشاورزی و باغداری را در این ناحیه فراهم کرد. به همین دلیل، یوسف‌آباد در سال‌های نخست بیشتر چهره‌ای روستایی و باغی داشت و هنوز نشانی از محله شهری امروزی در آن دیده نمی‌شد.

یوسف‌آباد؛ سرزمین باغ‌ها و قنات‌ها
اراضی یوسف‌آباد در گذشته محدوده گسترده‌ای داشت. از شمال به ونک، از شرق به عباس‌آباد و از غرب به امیرآباد می‌رسید و باغ‌ها و زمین‌های زراعی بخش مهمی از سیمای آن را تشکیل می‌دادند.
باغ کلاه‌فرنگی، باغ بالا، باغ اندرون و باغ بوستان از باغ‌های شناخته‌شده این محدوده بودند. آب مورد نیاز این باغ‌ها و زمین‌های کشاورزی نیز از طریق قنات‌ها تأمین می‌شد. قنات بزرگ، قنات تنگی و قنات قلمان از جمله قنات‌هایی بودند که در آبادانی یوسف‌آباد نقش داشتند.
وجود همین منابع آبی سبب شده بود یوسف‌آباد در دوره قاجار سرزمینی سرسبز و حاصلخیز باشد. روایت‌های مربوط به گذشته محله از زمین‌هایی سخن می‌گویند که در آنها انواع سبزی، صیفی و میوه کشت می‌شد و باغ‌های وسیع تا بخش‌های مختلف این محدوده امتداد داشتند.
با گسترش تهران و تغییر ساختار اقتصادی و کالبدی شهر، این باغ‌ها و زمین‌های کشاورزی به‌تدریج جای خود را به خیابان‌ها، خانه‌ها و ساختمان‌های شهری دادند و چهره روستایی یوسف‌آباد آرام‌آرام از میان رفت.

انجیر‌های مشهور باغ یوسف‌آباد
یکی از روایت‌های جذاب درباره گذشته یوسف‌آباد به باغ میوه میرزا یوسف مربوط می‌شود. در منابع تاریخی آمده است که مستوفی‌الممالک شخصاً درختان میوه باغ خود را می‌کاشت و به انجیر علاقه خاصی داشت.
به همین دلیل، انجیر‌های مرغوبی در باغ یوسف‌آباد پرورش داده می‌شد و شهرت این باغ به میوه‌های متنوع آن رسید. آسیاب یوسف‌آباد نیز روی تپه‌ای در نزدیکی خیابان ونک قرار داشت و از آنجا چشم‌اندازی زیبا به تهران و شمیران دیده می‌شد.
روایت شده است که ناصرالدین‌شاه در فصل انجیر، یک روز را در یوسف‌آباد می‌گذراند. در این روز چادر مخصوص شاه در محل برپا می‌شد و انواع میوه، از جمله انجیر‌های باغ، برای او و همراهانش فراهم می‌کردند. همین روایت‌ها باعث شده یوسف‌آباد قدیم در حافظه تاریخی تهران با باغ‌های میوه و انجیر‌های خوش‌طعم شناخته شود.

دروازه یوسف‌آباد تهران قدیم
نام یوسف‌آباد فقط به یک آبادی محدود نبود و در ساختار تهران قدیم، عنوان یکی از دروازه‌های شهر نیز بود. دروازه یوسف‌آباد در باروی شمالی تهران قرار داشت و محل آن در محدوده‌ای نزدیک به چهارراه کالج امروزی، در تقاطع خیابان‌های حافظ و غزالی و محل کنونی تالار وحدت عنوان شده است.
این دروازه تا دوره پهلوی اول پابرجا بود و سرانجام در سال ۱۳۱۲ خورشیدی و همزمان با تغییرات گسترده شهری تهران تخریب شد. توسعه معابر و تغییر سیمای پایتخت در آن دوره باعث شد بسیاری از عناصر مربوط به تهران قدیم از جمله دروازه‌ها از میان بروند.
تصاویر تاریخی باقی‌مانده از تخریب دروازه یوسف‌آباد، بخشی از این دوره گذار را ثبت کرده‌اند؛ دوره‌ای که تهران از شهری با حصار و دروازه‌های قدیمی به شهری با خیابان‌ها و ساختار‌های مدرن‌تر تبدیل می‌شد.

از قلعه و آبادی تا محله شهری
روایت قدیمی‌ترین ساکنان یوسف‌آباد، تصویر متفاوتی از این محدوده در سال‌های پیش از توسعه شهری ارائه می‌کند. بر اساس خاطرات جمشید رحمانی‌پناه، از ساکنان قدیمی محله، یوسف‌آباد در گذشته قلعه‌ای داشته که چهار برج مراقبت در اطراف آن قرار گرفته بود.
خانواده‌هایی که در قلعه زندگی می‌کردند، روز‌ها برای کار به زمین‌های کشاورزی می‌رفتند و هنگام غروب به داخل قلعه بازمی‌گشتند. در‌های قلعه شب‌ها بسته می‌شد و افرادی نیز در برج‌های مراقبت حضور داشتند.
در آن دوره جمعیت محله بسیار اندک بود و بنا بر این روایت، حدود ۲۰ خانواده در یوسف‌آباد زندگی می‌کردند. روابط اجتماعی میان ساکنان نیز بسیار نزدیک بود و اهالی یکدیگر را می‌شناختند.
چهار قنات، چهار آسیاب و چهار کاروانسرا از دیگر ویژگی‌های یوسف‌آباد قدیم عنوان شده است؛ عناصری که با گسترش شهر تقریباً همگی از بین رفتند و تنها نشانه‌هایی محدود از برخی آنها باقی ماند.

تغییر بزرگ از دهه ۱۳۳۰
یکی از مهم‌ترین مقاطع تغییر چهره یوسف‌آباد به دهه ۱۳۳۰ خورشیدی بازمی‌گردد. با توسعه تهران و افزایش نیاز به زمین مسکونی، بخش‌های وسیعی از باغ‌ها و زمین‌های کشاورزی این محدوده قطعه‌بندی شد.
بر اساس روایت‌های محلی، در سال ۱۳۳۰ سازمان برنامه و بودجه زمین‌های یوسف‌آباد را قطعه‌بندی کرد و طرح تفصیلی در آن به اجرا درآمد. بخشی از زمین‌ها نیز در اختیار کارمندان دولت، به‌ویژه کارکنان آموزش و پرورش و سازمان برنامه و بودجه، قرار گرفت.
این اتفاق را می‌توان یکی از نقاط عطف در تبدیل یوسف‌آباد از یک آبادی باغی به محله‌ای شهری دانست. قطعه‌بندی زمین‌ها، شکل‌گیری خیابان‌ها و ساخت خانه‌های مسکونی، به‌تدریج سیمای سنتی منطقه را تغییر داد.
در روایت‌های مربوط به این دوره، یوسف‌آباد به دو بخش تقسیم شده بود؛ بخشی در محدوده جهان‌آرای امروزی و بخش دیگر در محدوده خیابان‌های ابن‌سینا، مستوفی و اسدآبادی.

شکل‌گیری خیابان‌های محله
با توسعه کالبدی یوسف‌آباد، خیابان اصلی محله در امتداد شمال و جنوب شکل گرفت که امروز با نام رسمی سیدجمال‌الدین اسدآبادی شناخته می‌شود.
در کنار این محور، خیابان‌هایی مانند مهرام یا مدبر، جهان‌آرا و مستوفی نیز شکل گرفتند. مجموعه کوچه‌های محله نیز به مرور گسترش پیدا کرد و یوسف‌آباد به یکی از محله‌های منظم و شناخته‌شده تهران تبدیل شد.
پله‌های یوسف‌آباد نیز بخشی از هویت کالبدی محله هستند. پله اول و پله سوم نام خود را به ایستگاه‌های اتوبوس داده‌اند و مجموعه این پله‌ها ارتباط میان خیابان ولیعصر و بخش‌های بالاتر یوسف‌آباد را برقرار می‌کنند. پله اول بیش از یک قرن قدمت دارد و پله هشتم نیز در بخش شمالی این مجموعه، گاندی را به ولیعصر متصل می‌کند.

شفق؛ بخشی از حافظه فرهنگی یوسف‌آباد
بوستان شفق یکی از مهم‌ترین فضا‌های عمومی و فرهنگی یوسف‌آباد است. این بوستان در بخشی از اراضی قدیمی یوسف‌آباد شکل گرفت و طراحی آن به کامران دیبا، معمار و شهرساز شناخته‌شده ایرانی، نسبت داده می‌شود.
ویژگی‌هایی مانند مسیر‌های غیرهمسطح، پل‌ها، پله‌ها و ارتباط مسیر‌های پیاده با کوچه‌های اطراف، ساختار متفاوتی به بوستان داده است. فرهنگسرای شفق نیز در مجموعه این بوستان قرار دارد و از مراکز فرهنگی قدیمی تهران به شمار می‌رود.
گفته شده است پیش از احداث بوستان، بخشی از این محدوده به گودال دفع زباله اختصاص داشت و با تبدیل آن به فضای سبز، کاربری منطقه دگرگون شد.

یوسف‌آباد و میراث فرهنگی آن
آسیاب آبی یوسف‌آباد از جمله یادگار‌های تاریخی محله است که قدمت آن به دوره قاجار می‌رسد. این بنا در سال ۱۳۸۴ با شماره ۱۹۱۷۰ در فهرست آثار ثبت‌شده میراث فرهنگی قرار گرفت.
در کنار آسیاب، پله‌های قدیمی یوسف‌آباد، روایت‌های مربوط به قلعه، قنات‌ها، باغ‌ها و دروازه تاریخی، مجموعه‌ای از نشانه‌هایی هستند که گذشته روستایی و قاجاری محله را به امروز پیوند می‌دهند.
از سوی دیگر، سینما تئاتر گلریز نیز بخشی از سابقه فرهنگی یوسف‌آباد محسوب می‌شود. این مجموعه در سال ۱۳۳۷ با عنوان هنرکده آناهیتا و با فعالیت مهین و مصطفی اسکویی آغاز به کار کرد و اجرای آثار نمایشی مختلف را تجربه کرد.

یوسف‌آباد تا آستانه انقلاب
در سال‌های منتهی به انقلاب، یوسف‌آباد دیگر شباهت چندانی به آبادی قدیمی دوره قاجار نداشت. ساخت‌وساز‌های جدید، خیابان‌کشی، استقرار خانواده‌های جدید و توسعه امکانات آموزشی و فرهنگی، محله را به بخشی از بافت شهری تهران تبدیل کرده بود.
با این حال، برخی محدوده‌ها تا سال ۱۳۵۷ همچنان در خارج از محدوده شهری قرار داشتند. بر اساس روایت‌های محلی، بخش جهان‌آرا تا امیرآباد و تپه‌های انرژی اتمی تا پیش از انقلاب در محدوده شهری تهران قرار نگرفته بود و پس از انقلاب به محدوده شهری اضافه شد.
انقلاب اسلامی نقطه‌ای مهم در ادامه روند توسعه تهران بود و پس از آن، ساخت‌وساز در بخش‌هایی از یوسف‌آباد و محدوده‌های پیرامونی شتاب بیشتری گرفت.

یوسف‌آباد پس از انقلاب
 پس از انقلاب، توسعه شهری یوسف‌آباد در امتداد روندی که از دهه‌های پیش آغاز شده بود ادامه پیدا کرد. زمین‌های باقی‌مانده از باغ‌ها و اراضی کشاورزی به تدریج جای خود را به ساختمان‌های مسکونی، تجاری و خدماتی دادند و ارتباط محله با بخش‌های مختلف تهران گسترده‌تر شد.
گسترش محدوده شهری در اطراف جهان‌آرا و امیرآباد نیز به تغییرات کالبدی یوسف‌آباد کمک کرد. در این دوره، یوسف‌آباد بیش از گذشته در ساختار مرکزی تهران ادغام شد و دسترسی آن به محور‌های اصلی شهر اهمیت بیشتری پیدا کرد.
امروز خیابان سیدجمال‌الدین اسدآبادی محور اصلی محله است و خیابان‌های جهان‌آرا، مهرام و مستوفی نیز در کنار آن قرار دارند. دسترسی به خیابان ولیعصر و بزرگراه‌های همت و کردستان، جایگاه یوسف‌آباد را در شبکه ارتباطی تهران تثبیت کرده است.

محله‌ای میان گذشته و امروز
یوسف‌آباد امروز چهره‌ای شهری و پررفت‌وآمد دارد؛ اما زیر این سیمای امروزی، لایه‌های متعددی از تاریخ تهران پنهان است. نام میرزا یوسف مستوفی‌الممالک، قنات‌ها و باغ‌های قدیمی، انجیر‌های مشهور، دروازه تاریخی، قلعه چهاربرجی، آسیاب آبی، پله‌های قدیمی و بوستان شفق، هرکدام بخشی از این گذشته را روایت می‌کنند.
علی رحمانی یکی از ساکنان محله یوسف‌آباد در گفتگو با سردبیر پرس گفت: تغییرات پس از انقلاب نیز ادامه همان روند تاریخی توسعه شهر بود؛ با این تفاوت که یوسف‌آباد دیگر یک آبادی بیرون از تهران نبود و به یکی از محله‌های شناخته‌شده در بافت شهری پایتخت تبدیل شده بود.
به این ترتیب، تاریخ یوسف‌آباد را می‌توان داستان تغییر یک سرزمین باغی به محله‌ای شهری دانست؛ محله‌ای که از قنات و کشاورزی آغاز کرد، در دوره قاجار با نام مستوفی‌الممالک شناخته شد، در دوره پهلوی وارد مرحله شهرنشینی شد و پس از انقلاب نیز با توسعه ساخت‌وساز و گسترش محدوده شهری، شکل امروزی خود را پیدا کرد.
انتهای خبر/
منابع: 
سایت شهرسایت اقامت یارسایت عصر ایرانهمشهری آنلاین