از سقوط در QS تا حذف از تایمز، وقتی سیاست دانشگاه را قربانی می‌کند/ روایت حذف دانشگاه‌های ایران از رتبه‌بندی‌های جهانی

مظاهر گودرزی: روزگار ناخوش دانشگاه ادامه دارد، دانشگاه‌های کشور یا گرفتار سقوط رتبه علمی هستند یا به‌دلیل تحریم‌ها اجازه ورود به رتبه‌بندی‌های بین‌المللی ندارند. مدتی قبل بود که گزارش رتبه‌بندی کیو اس (QS یکی از نظام‌های اعلام رتبه‌بندی دانشگاه‌های جهان) منتشر شد، گزارشی که تصویری نگران‌کننده از جایگاه دانشگاه‌های ایران در مقایسه با رقبای منطقه‌ای ارائه می‌دهد. براساس این گزارش، ترکیه با حضور ۲۵ دانشگاه، بیشترین سهم را در میان کشورهای منطقه در این رتبه‌بندی دارد. پس از آن، عربستان سعودی با ۲۲ دانشگاه و امارات متحده عربی با ۱۲ دانشگاه قرار گرفته‌اند، اما سهم ایران تنها ۱۱ دانشگاه است. فاصله دانشگاه‌های ایران با رقبای منطقه‌ای نیز در جایگاه‌های برتر به‌خوبی قابل مشاهده است؛ «دانشگاه نفت و مواد معدنی ملک فهد» عربستان در رتبه ۶۳ جهان قرار گرفته، «دانشگاه خلیفه» امارات رتبه ۱۴۷ را به خود اختصاص داده و «دانشگاه فنی استانبول» ترکیه در جایگاه ۲۷۹ ایستاده است.
این در حالی است که «دانشگاه تهران» به‌عنوان برترین دانشگاه ایران، با سقوط ۴۵ پله‌ای نسبت به سال گذشته، به رتبه ۳۶۷ جهان رسیده است. آنچه بیش از همه در گزارش امسال جلب توجه می‌کند، افت جایگاه همه دانشگاه‌های ایرانی در مقایسه با سال گذشته است؛ روندی که نشان می‌دهد هیچ‌یک از دانشگاه‌های کشور نتوانسته‌اند جایگاه جهانی خود را حفظ کنند.

پژوهش زیر سایه تحریم و کمبود بودجه
درهمین‌باره جعفر توفیقی، وزیر اسبق علوم به سردبیر پرس گفته بود: «بخش زیادی از این افت نتیجه‌ی کاهش فعالیت‌های پژوهشی در ایران است. نخبه‌هایی که در دانشگاه‌ها فعالیت می‌کنند نیاز به توسعه کارهای پژوهشی دارند اما چنین امکانی برای‌شان وجود ندارد.»
با اشاره به همین موضوع کارن ابری‌نیا، استاد دانشگاه تهران و دبیر کانون صنفی استادان دانشگاهی ایران به سردبیر پرس می‌گوید: «انتشار مقالات از چند جهت اثرگذار است. یکی اینکه مقالات، حاصل فعالیت‌های پژوهشی استادان و دانشجویان هستند و این فعالیت‌های پژوهشی به مواد اولیه، تجهیزات و دستگاه‌های مختلف نیاز دارد. تهیه این تجهیزات نیز به دلیل تحریم‌ها با دشواری همراه است و دانشگاه‌ها ناچارند به نوعی تحریم‌ها را دور بزنند یا به هر نحوی این وسایل را تهیه کنند.»
او ادامه می‌دهد: «برای مثال، سال گذشته معاونان پژوهشی وزارت بهداشت و وزارت علوم آماری ارائه می‌کردند که براساس آن، برای تهیه تجهیزات پژوهشی، هزینه تمام‌شده هر دلار برای دانشگاه‌ها حدود ۳۰۰ تا ۳۵۰ هزار تومان می‌شد؛ یعنی علاوه بر قیمت خرید دستگاه، هزینه‌های اضافی ناشی از تحریم نیز پرداخت می‌شد و در نهایت هزینه تأمین تجهیزات به این ارقام می‌رسید.»
ابری‌نیا بیان می‌کند: «این مسئله کار را بسیار سخت کرده است. اکنون در دانشگاه تهران، تجهیزات پژوهشی ما اصلاً به‌روز نیست و در مقایسه با دانشگاه‌های حتی کشورهای اطراف نیز عقب‌مانده است. با این حال، پژوهشگران ما توانسته‌اند انتشارات علمی قابل‌توجهی داشته باشند که موجب شده در برخی حوزه‌ها جزو ۲۰ دانشگاه برتر قرار بگیریم. این نشان می‌دهد که کیفیت و کمیت کار پژوهشگران ما بسیار بالاست.»
وقتی تحریم، دانشگاه‌های ایران را از رتبه‌بندی جهانی حذف می‌کند
همان‌طورکه اشاره شد محدودیت‌های ناشی از تحریم‌ها سبب شده تهیه امکانات لازم برای پژوهش دانشگاه سخت یا در مواردی غیرممکن شود، در چنین وضعیتی عقب ماندن از دانشگاه‌های کشورهای منطقه چندان عجیب به‌نظر نمی‌رسد. اما مواجهه دانشگاه با پژوهش و تولید علم فقط به ماجرای کمبود امکانات یا تجهیزات برنمی‌گردد، گاهی تحریم‌ها مستقیم تاثیر می‌گذارند و مراکز بین‌المللی رتبه‌بندی از پذیرش دانشگاه‌های ایران خودداری می‌کنند، اتفاقی که برای دانشگاه‌های ایران در رتبه‌بندی تایمز افتاده همین است، در پی حذف دانشگاه های ایرانی از رتبه بندی «پایداری و تأثیرگذاری» (Sustainability Impact Ratings) تایمز که در روزهای اخیر بازتاب یافت، مؤسسه تایمز در پاسخ تحریم‌ها را دلیل عدم پذیرش مؤسسات ایرانی در این رتبه‌بندی اعلام کرد. به‌گزارش ایسنا، بهروز رسولی، استادیار پژوهشگاه ایرانداک و متخصص علم‌سنجی، حذف دانشگاه‌های ایران از رتبه‌بندی «تأثیرگذاری» تایمز را نتیجه مستقیم تحریم‌ها دانست. به گفته او، مؤسسه تایمز عضویت در شبکه پایداری و تأثیرگذاری را شرط حضور در این رتبه‌بندی قرار داده بود، اما به دلیل تحریم‌ها از پذیرش دانشگاه‌های ایرانی خودداری کرد. رسولی تأکید کرد که مشکل، انتقال پول یا پرداخت هزینه عضویت نبود؛ زیرا دانشگاه‌هایی مانند دانشگاه تهران آمادگی پرداخت را داشتند و امکان انجام پرداخت‌های بین‌المللی نیز وجود داشت. به گفته او، شرکت برگزارکننده به دلیل نگرانی از تبعات همکاری با مؤسسات ایرانی، از پذیرش آنها خودداری کرده است.
درهمین‌باره قبل‌تر جعفر توفیقی به سردبیر پرس گفته بود: «متاسفانه برخی ژورنال‌های علمی خارجی که پذیرای مقاله‌های ایرانی‌ها بودند اعلام می‌کنند به‌دلیل تحریم از پذیرش مقالات ایرانی معذور هستند، البته چنین اقدامی جای تاسف دارد که مسائل علمی و سیاسی را بهم ربط می‌دهند اما به هرشکل این‌طور رفتار می‌کنند، کارشان غیرعادلانه است.»

انزوای علمی؛ هزینه سنگین حذف از رتبه‌بندی‌های جهانی
با اشاره به‌همین وضعیت ابری‌نیا به سردبیر پرس می‌گوید: «تحریم‌ها از جهت دیگر نیز به‌صورت مستقیم بر انتشار مقالات اثر می‌گذارند. برای مثال، در برخی موارد دیده شده که بعضی مجلات، بدون هیچ دلیلی، مقالات را حتی پیش از داوری رد می‌کنند. خیلی ساده اعلام می‌کنند که این مقاله در حوزه فعالیت ما نیست؛ در حالی که به نظر می‌رسد این برخورد نیز به نوعی ناشی از تحریم‌ها یا مسائل مشابه باشد و به شکل غیرمستقیم اعمال شود.»
او ادامه می‌دهد: «حالا اینکه نهادی که شما به آن اشاره می‌کنید، به‌طور مستقیم اعلام کرده به دلیل تحریم‌ها دانشگاه‌های ایران را نمی‌پذیرد، نشان می‌دهد که مشکل سیاست خارجی ما باید به نحوی حل شود؛ چون این مسئله بر دانشگاه، اقتصاد و حوزه‌های مختلف کشور تأثیر می‌گذارد.»
استاد دانشگاه تهران بیان می‌کند: «وقتی به این رتبه‌بندی‌ها نگاه می‌کنیم، می‌بینیم تقریباً همه دانشگاه‌های دنیا تلاش می‌کنند در آنها حضور داشته باشند و رتبه خود را ارتقا دهند، چون این رتبه‌بندی‌ها نوعی استاندارد علمی محسوب می‌شوند و نشان می‌دهند دانشگاه در چه جایگاهی قرار دارد. اگر ما به‌طور کامل از این نظام‌های رتبه‌بندی خارج شویم، در واقع ارتباط خود را با دنیا قطع کرده‌ایم؛ مثل این است که دور خودمان دیوار بکشیم و دیگر با کسی ارتباط نداشته باشیم. در چنین شرایطی، به‌تدریج دچار پسرفت خواهیم شد. این رتبه‌بندی‌ها شاخصی هستند که نشان می‌دهند دانشگاه‌های کشور ما در چه سطحی قرار دارند. اگر بخواهیم در آینده تعداد دانشجویان بین‌المللی را افزایش دهیم، همین رتبه‌بندی‌ها بر جذب آنها اثرگذار است. اگر دیده نشویم، طبیعتاً جذب دانشجوی بین‌المللی نیز دشوارتر خواهد شد.»

۲۳۳۲۳۳