راستی‌آزمایی| دریای «آرال» دوباره جان گرفت؛ ماجرا از چه قرار است؟/ آیا فجایع محیط‌زیستی قابل جبران‌اند؟

الهه جعفرزاده: انتشار خبری درباره بازگشت آب و حیات به دریای آرال در یکی از صفحات علمی و آگاهی‌بخش اینستاگرامی، بار دیگر نام این دریاچه را به میان آورد؛ جایی که یکی از مشهورترین فجایع زیست‌محیطی قرن بیستم در آن رقم خورد. راستی‌آزمایی داده‌های رسمی نشان می‌دهد اصل ماجرا درست است، اما نه به آن سادگی که در شبکه‌های اجتماعی روایت می‌شود.

تصاویر کشتی‌های زنگ‌زده‌ای که وسط بیابان رها شده‌اند، سال‌ها یکی از نمادهای فاجعه محیط‌زیستی بودند. دریای آرال که زمانی چهارمین دریاچه بزرگ جهان بود، از دهه ۱۹۶۰ به‌دلیل انحراف گسترده آب رودخانه‌های آمودریا و سیردریا برای کشاورزی، به‌سرعت کوچک شد. با افزایش شوری آب، اکوسیستم آن فروپاشید و صنعت ماهیگیری منطقه نیز تقریباً از بین رفت. ناسا گزارش می‌دهد که برداشت ماهی تا سال ۱۹۷۷ حدود ۷۵ درصد کاهش یافته بود و در اوایل دهه ۱۹۸۰ صنعت ماهیگیری تجاری عملاً نابود شد.

برای دهه‌ها نمونه‌ای تقریباً تمام‌عیار از این بود که چگونه یک تصمیم انسانی می‌تواند یک اکوسیستم را در چند دهه به مرز نابودی برساند. اما حالا خبری از همان منطقه آمده که روایت را کمی تغییر می‌دهد: آب به دریای آرال برگشته، شوری کاهش یافته و ماهیگیری دوباره رونق گرفته است.
آیا آرال واقعاً زنده شده؟ و مهم‌تر از آن، آیا این اتفاق نشان می‌دهد که فاجعه‌های زیست‌محیطی، حتی وقتی بسیار بزرگ به نظر می‌رسند، قابل جبران‌اند؟
ماجرا از چه قرار است؟
بر اساس آخرین اعلام وزارت منابع آب و آبیاری قزاقستان، از اکتبر ۲۰۲۵ تا کنون، حدود ۱.۴ میلیارد مترمکعب آب از طریق رود سیردریا وارد بخش شمالی آرال شده است. حجم فعلی آب این بخش حدود ۲۳.۵ میلیارد مترمکعب اعلام شده و شوری آب نیز نسبت به سال گذشته حدود ۱۰ درصد کاهش یافته و به ۷.۹ پرمیل رسیده است. دولت قزاقستان همچنین برنامه دارد تا پایان سال جاری میلادی حدود ۱.۲ میلیارد مترمکعب آب دیگر به آرال شمالی منتقل کند. این اعداد به یک نکته مهم اشاره دارند: احیای آرال متوقف نشده است.

حتی هم‌زمان با تلاش برای بازگرداندن آب، برنامه‌هایی برای احیای زمین‌های خشک‌شده بستر آرال نیز در جریان است. بانک جهانی در گزارشی در مارس ۲۰۲۶ از ایجاد نهالستان‌هایی برای تولید میلیون‌ها نهال ساکساول و دیگر گونه‌ها خبر داده است؛ درختانی که قرار است روی بستر خشک‌شده دریا کاشته شوند تا به تثبیت خاک و کاهش گردوغبار و نمک کمک کنند.

آرال شمالی چطور دوباره جان گرفت؟
بخشی از این تغییر به پروژه‌ای برمی‌گردد که در سال ۲۰۰۵ با حمایت بانک جهانی و دولت قزاقستان اجرا شد. با ساخت سد کوکارال، بخش شمالی آرال از قسمت جنوبی جدا شد تا آب رود سیردریا در آن باقی بماند. نتیجه، افزایش سطح و حجم آب، کاهش شوری و فراهم شدن دوباره شرایط برای زیست آبزیان بود؛ به‌طوری که طبق گزارش بانک جهانی، تولید ماهی در این منطقه پس از اجرای پروژه بیش از سه برابر شد.
اما این موفقیت را نباید با احیای کامل دریای آرال اشتباه گرفت. آنچه امروز شرایط بهتری دارد، عمدتاً آرال شمالی است؛ در حالی که بخش بزرگی از آرال جنوبی همچنان با خشکی، شوری، تبخیر شدید و تخریب اکولوژیک روبه‌روست و احیای آن بسیار دشوارتر است. به همین دلیل، دیدن آب، ماهی و قایق در تصاویر جدید آرال به معنای بازگشت این دریا به وضعیت گذشته نیست؛ بلکه نشان می‌دهد بخشی از یک اکوسیستم تقریباً فروپاشیده، هنوز ظرفیت بازسازی دارد.

آیا همه فجایع زیست‌محیطی قابل جبران‌اند؟
نمی‌توان به قطع پاسخ مثبت یا منفی داد؛ اما لازم به ذکر است که بخشی از خسارت‌های محیط‌زیستی می‌توانند برگشت‌پذیر باشند، اگر روند تخریب متوقف شود و مدیریت علمی و بلندمدت وجود داشته باشد.
در آرال، افزایش آب تنها یک عدد روی نمودار نیست. کاهش شوری می‌تواند به بازگشت گونه‌های آبزی کمک کند؛ آب بیشتر می‌تواند تالاب‌ها را دوباره فعال کند و ماهیگیری را به زندگی مردم برگرداند. از سوی دیگر، کاشت پوشش گیاهی روی بستر خشک‌شده می‌تواند از حرکت گردوغبار نمکی جلوگیری کند.
اما طبیعت ماشین نیست که بتوان آن را به تنظیمات کارخانه برگرداند. بعضی گونه‌ها از بین رفته‌اند، برخی زیستگاه‌ها تغییر کرده‌اند و بخش‌هایی از بستر خشک‌شده همچنان منشأ گردوغبار و نمک هستند. احیای یک اکوسیستم ممکن است دهه‌ها طول بکشد و حتی در بهترین حالت، نتیجه دقیقاً شبیه گذشته نباشد.

شاید به همین دلیل بتوان گفت این خبر بیش از آنکه به احیای یک دریا بپردازد، بر محدود کردن یک فاجعه تأکید دارد. آرال هنوز به اندازه گذشته زنده نیست؛ اما آب برگشته، ماهی برگشته، بخشی از اقتصاد محلی برگشته و حالا حتی روی بستر خشک‌شده آن درخت می‌کارند. این یعنی خسارت محیط‌زیستی همیشه حکم پایان را ندارد؛ گاهی اگر انسان به‌موقع مسیرش را عوض کند، طبیعت فرصت پیدا می‌کند بخشی از راه برگشت را خودش طی کند.

۴۷۲۳۲