وقتی آب به سلاح جنگ تبدیل می‌شود؛ کجاها در سال ۲۰۲۶ بیشترین خطر درگیری‌های مرتبط با آب را دارند؟

سردبیر پرس – ترجمه از الجزیره – محمد عارف معزی: افزایش شدید درگیری‌های مرتبط با منابع آب در سال‌های اخیر، همزمان با آغاز «هفته جهانی آب» در استکهلم سوئد، بار دیگر توجه‌ها را به بحران فزاینده امنیت آبی در جهان جلب کرده است.
کنفرانس «هفته جهانی آب» که روز یکشنبه در پایتخت سوئد و به‌صورت آنلاین آغاز شد، امسال با شعار «آب برای مردم و پیشرفت» برگزار می‌شود. این رویداد هر سال از سوی «مؤسسه بین‌المللی آب استکهلم» برگزار می‌شود و به بررسی چالش‌های فزاینده در حوزه امنیت آب در جهان می‌پردازد.
بر اساس داده‌های «مؤسسه اقیانوس آرام»، یک اندیشکده غیرانتفاعی مستقر در آمریکا که تحولات مرتبط با منابع آب را بررسی می‌کند، در سال ۲۰۲۴ میلادی ۴۲۰ مورد درگیری مرتبط با آب ثبت شده است؛ رکوردی بی‌سابقه که نسبت به ۲۳۵ مورد ثبت‌شده در سال ۲۰۲۲، افزایش ۷۸ درصدی را نشان می‌دهد.
بخش عمده این افزایش به حملات علیه زیرساخت‌های آبی و اختلافات بر سر دسترسی به منابع آب مربوط می‌شود؛ به‌ویژه در مناطقی که با جنگ‌های طولانی‌مدت دست‌وپنجه نرم می‌کنند.
درگیری‌های مرتبط با آب چگونه شکل می‌گیرند؟
مؤسسه اقیانوس آرام بیش از سه دهه است که درگیری‌های مرتبط با آب در سراسر جهان را در قالب «گاه‌شمار درگیری‌های آبی» ثبت و بررسی می‌کند. این نهاد هر حادثه را بر اساس نقشی که آب در آن ایفا کرده، در سه دسته «قربانی»، «محرک» یا «سلاح جنگ» طبقه‌بندی می‌کند.
آب به‌عنوان قربانی: زیرساخت‌های آبی در جریان درگیری‌ها، چه به‌صورت عمدی و چه به‌عنوان خسارت جانبی، آسیب می‌بینند یا نابود می‌شوند. سدها، خطوط انتقال آب، چاه‌ها، تأسیسات تصفیه و سامانه‌های برق مورد نیاز برای تأمین آب از جمله این زیرساخت‌ها هستند. در سال ۲۰۲۴، حدود ۵۵ درصد از درگیری‌های مرتبط با آب در این دسته قرار گرفتند.
آب به‌عنوان محرک: کمبود آب، دسترسی نابرابر یا اختلاف بر سر منابع آبی می‌تواند به خشونت دامن بزند. در این موارد، جوامع محلی، کشاورزان، دامداران یا گروه‌های مسلح ممکن است بر سر منابع محدود آب با یکدیگر درگیر شوند. در سال ۲۰۲۴، حدود ۲۸ درصد از درگیری‌های مرتبط با آب به این عامل مربوط بود.
آب به‌عنوان سلاح: در این حالت، آب به‌طور عمدی برای آسیب زدن یا اعمال فشار بر طرف مقابل مورد استفاده قرار می‌گیرد؛ از قطع منابع آب و آلوده کردن منابع گرفته تا ایجاد سیلاب یا کنترل دسترسی به آب. اگرچه استفاده از آب به‌عنوان سلاح کمتر رخ می‌دهد، اما همچنان ادامه دارد و ارتباط فزاینده میان بحران آب، فشارهای اقلیمی و درگیری‌های نظامی را نشان می‌دهد. حدود ۲ درصد از حوادث ثبت‌شده در سال ۲۰۲۴ در این دسته قرار گرفتند.
فلسطین؛ آب به ابزاری در دل جنگ تبدیل شده است
در نوار غزه، حدود ۱.۹ میلیون نفر از مجموع ۲.۱ میلیون نفر جمعیت این منطقه همچنان آواره هستند و بر اساس اعلام یونیسف، حدود ۹۰ درصد از زیرساخت‌های آب و فاضلاب غزه در حملات اسرائیل آسیب دیده یا نابود شده است.
بر اساس این گزارش، تا ۷۰ درصد از مردم غزه قادر به جمع‌آوری حداقل ۶ لیتر آب به ازای هر نفر در روز برای آشامیدن و پخت‌وپز نیستند و حدود ۹۰ درصد خانوارها نیز با سطح متوسط تا شدید ناامنی آبی مواجه هستند.
جنگ همچنین کودکان غزه را مجبور کرده است مسئولیت‌هایی بسیار فراتر از سن خود بر عهده بگیرند؛ از جمع‌آوری آب و ایستادن در صف‌های طولانی غذا گرفته تا جمع‌آوری هیزم.
سازمان پزشکان بدون مرز نیز اعلام کرده است که قیمت آب در غزه تا ۵۰۰ درصد افزایش یافته است. این سازمان هشدار داده که حملات مکرر، محدودیت ورود تجهیزات و منابع و آسیب به تأسیسات آبی، روند توزیع آب را مختل کرده و موجب افزایش بیماری‌های اسهالی و پوستی و همچنین افزایش خطر برای کودکان و زنان باردار شده است.
در کرانه باختری اشغالی نیز حملات شهرک‌نشینان و تخریب زیرساخت‌های فلسطینی از سوی اسرائیل، به شبکه‌های تأمین آب آسیب زده یا آنها را نابود کرده است. حملات مکرر به چاه‌های «عین سامیه» در شرق رام‌الله نیز موجب قطع دسترسی حدود ۱۰۰ هزار نفر به آب شده است.
سودان؛ فروپاشی زیرساخت‌های آب در میانه جنگ
از آوریل ۲۰۲۳ تاکنون، جنگ میان نیروهای مسلح سودان و نیروهای پشتیبانی سریع حدود ۱۲ میلیون نفر را آواره کرده و بحرانی انسانی را رقم زده است که بیش از ۳۰ میلیون نفر را تحت تأثیر قرار داده است.
گزارشی از آکادمی ژنو نشان می‌دهد زیرساخت‌های آب، از جمله مخازن، تأسیسات تصفیه و شبکه‌های توزیع، به‌ویژه در دارفور هدف حمله قرار گرفته‌اند.
فروپاشی سامانه‌های آب و فاضلاب به شیوع بیماری وبا و تشدید ناامنی غذایی منجر شده و خطر قحطی را در مناطق دارفور، کردفان و نیل آبی افزایش داده است.
ایران؛ جنگ بر بحران آبی موجود افزود
حملات هوایی آمریکا و اسرائیل به ایران از ۲۸ فوریه، فشار بیشتری بر سامانه آبی این کشور وارد کرده است؛ سامانه‌ای که پیش از جنگ نیز به دلیل سال‌ها خشکسالی، کاهش بارش، افت ذخایر آب زیرزمینی و افزایش تقاضای بخش کشاورزی با بحران مواجه بود.
بر اساس گزارش‌ها، حملات به تأسیسات آب‌شیرین‌کن و مخازن آب در جزیره قشم و استان هرمزگان آسیب زده و اختلال در تأمین آب ده‌ها هزار نفر را به دنبال داشته است. آسیب به شبکه‌های برق و جاده‌ها نیز روند تعمیر زیرساخت‌های آسیب‌دیده را دشوار کرده است.
این حملات در شرایطی انجام شد که ذخایر آبی ایران به‌شدت کاهش یافته بود و برخی مخازن تا ۹۲ درصد خالی شده بودند. سطح آب مخازن مشهد، دومین شهر بزرگ ایران با حدود چهار میلیون نفر جمعیت، نیز به کمتر از ۳ درصد ظرفیت رسیده بود.
کشورهای خلیج فارس؛ وابستگی خطرناک به آب‌شیرین‌کن‌ها
جنگ علیه ایران آسیب‌پذیری زیرساخت‌های حیاتی آب در منطقه‌ای را آشکار کرده است که یکی از کم‌آب‌ترین مناطق جهان به شمار می‌رود.
امنیت آبی در سراسر کشورهای خلیج فارس وابستگی شدیدی به تأسیسات بزرگ آب‌شیرین‌کن دارد؛ تأسیساتی که با تبدیل آب دریا به آب شیرین، بخش عمده نیاز کشورهای منطقه را تأمین می‌کنند.
آب‌شیرین‌کن‌ها حدود ۹۰ درصد آب آشامیدنی کویت، ۸۶ درصد آب عمان و ۷۰ درصد آب عربستان سعودی را تأمین می‌کنند. این رقم در بحرین به بیش از ۹۰ درصد و در قطر به ۹۹ درصد می‌رسد.
در جریان جنگ، تأسیسات آب‌شیرین‌کن در بحرین، کویت، امارات متحده عربی و ایران آسیب دیدند، هرچند گزارش‌ها حاکی از آن است که تأثیر این حملات بر تأمین آب در بیشتر این کشورها محدود بوده است.
اوکراین؛ جنگ زیرساخت‌های آب را هدف قرار داده است
بحران آب در اوکراین نیز با ادامه جنگ این کشور با روسیه و آسیب دیدن زیرساخت‌های حیاتی آب و انرژی تشدید شده است.
یونیسف اعلام کرده است که سال گذشته ۴.۳ میلیون نفر در اوکراین از کمک‌های مربوط به دسترسی به آب سالم بهره‌مند شدند، در حالی که ۱۲.۷ میلیون نفر همچنان به کمک‌های بشردوستانه نیاز دارند.
حملات، تولید برق در این کشور را ۷۰ درصد کاهش داده و در نتیجه تأمین آب و گرمایش را مختل کرده است. در شهر خرسون نیز حملات در ماه جاری موجب قطع آب مناطق مسکونی شده است.
فاجعه تخریب سد کاخوفکا در ژوئن ۲۰۲۳ بیش از ۱۰۰ هزار نفر را تحت تأثیر قرار داد و اکنون حدود ۱۰ میلیون نفر در اوکراین دسترسی مطمئن و پایدار به آب سالم ندارند.
۲۱۹