پلاک طهرون| ری؛ شهر کهن تاریخ و هویت تهران

به گزارش خبرنگار سرویس مناطق پایگاه خبری تحلیلی «سردبیر پرس»؛ شهر ری را نمی‌توان تنها یکی از مناطق شهری تهران دانست؛ این محدوده تاریخی، هویتی مستقل و پیشینه‌ای چند هزار ساله دارد و در دوره‌های مختلف، چهره‌های متفاوتی از خود نشان داده است. ری روزگاری شهری آباد و اثرگذار در ایران باستان بود، در دوره اسلامی به مرکز علم و سیاست تبدیل شد، پس از حمله مغول ویرانی‌های سنگینی را تجربه کرد و در دوره‌های بعد، با تکیه بر جایگاه مذهبی خود دوباره جان گرفت. قدمت سکونت در محدوده ری به هزاران سال پیش بازمی‌گردد و شواهد باستان‌شناسی، از حضور انسان در این ناحیه از دوران پیش از تاریخ حکایت دارد. نام ری در منابع کهن با عنوان‌هایی مانند «رَغه» و «رگا» آمده است. این شهر در دوره ماد‌ها و هخامنشیان نیز اهمیت داشت و نام آن در کتیبه بیستون داریوش ثبت شده است. ری در دوره اشکانیان جایگاهی ویژه پیدا کرد و حتی به عنوان یکی از مراکز مهم حکومتی و اقامتگاه تابستانی شاهان این سلسله مورد استفاده قرار گرفت.  موقعیت جغرافیایی ری در مسیر ارتباطی شرق و غرب ایران، اهمیت اقتصادی و نظامی آن را افزایش داده بود. در دوره ساسانی نیز ری یکی از مراکز مهم آیین زرتشتی محسوب می‌شد و آتشکده‌های مهمی در اطراف آن قرار داشتند.

 تپه میل از یادگار‌های همین دوران است که همچنان بخشی از گذشته باستانی ری را روایت می‌کند.با ورود اسلام به ایران، ری وارد مرحله تازه‌ای از تاریخ خود شد. در سده‌های نخست اسلامی، شهر به یکی از مراکز مهم جمعیتی، علمی و اقتصادی تبدیل شد. برخی جغرافی‌دانان مسلمان، ری را از آبادترین شهر‌های سرزمین‌های شرقی ایران دانسته‌اند. در دوره آل‌بویه، این شهر به یکی از مراکز اصلی حکومت و دانش تبدیل شد و دانشمندان، ادیبان و بازرگانان فراوانی در آن رفت‌وآمد داشتند. ری در دوره سلجوقیان نیز اهمیت خود را حفظ کرد. طغرل‌بیک، بنیان‌گذار سلجوقیان، مدتی این شهر را مرکز حکومت خود قرار داد و سرانجام نیز در ری درگذشت. برج طغرل، یکی از مشهورترین آثار تاریخی منطقه، یادگار همین دوره است و امروز به عنوان یکی از نماد‌های تاریخی ری شناخته می‌شود. اما یکی از تلخ‌ترین فصل‌های تاریخ ری با حمله مغول آغاز شد. در اوایل قرن هفتم هجری، شهر مورد حمله قرار گرفت و بخش‌های گسترده‌ای از آن ویران شد. شمار زیادی از ساکنان ری جان خود را از دست دادند و شهری که قرن‌ها رونق داشت، دیگر نتوانست جایگاه پیشین خود را به دست آورد. حمله تیمور نیز آسیب‌های تازه‌ای به بقایای شهر وارد کرد و ری به تدریج از شمار شهر‌های بزرگ ایران خارج شد.

 با این حال، حیات ری متوقف نشد. وجود بارگاه حضرت عبدالعظیم حسنی (ع) موجب شد این شهر در دوره صفویه و قاجار بار دیگر رونق بگیرد. توجه پادشاهان صفوی به حرم و توسعه بنا‌های مذهبی، جایگاه زیارتی ری را تقویت کرد. در دوره قاجار نیز حرم عبدالعظیم توسعه یافت و شهر به یکی از مهم‌ترین مقصد‌های زیارتی مردم تهران تبدیل شد. راه‌اندازی خط آهن تهران ـ ری در دوره ناصرالدین‌شاه یکی از اتفاقات مهم تاریخ معاصر این شهر بود. این مسیر که به «ماشین دودی» شهرت داشت، رفت‌وآمد مردم تهران به ری را آسان‌تر کرد و پیوند اجتماعی و اقتصادی میان دو شهر را افزایش داد. حرم عبدالعظیم همچنین در جریان تحولات سیاسی دوره قاجار، به ویژه نهضت مشروطه، محل بست‌نشینی و تجمع معترضان بود. هویت مذهبی ری بیش از هر چیز با حضرت عبدالعظیم حسنی (ع) شناخته می‌شود. این شخصیت از نوادگان امام حسن مجتبی (ع) بود و در قرن سوم هجری به ری آمد. آرامگاه او در کنار امامزاده حمزه و امامزاده طاهر، مجموعه‌ای زیارتی را شکل داده که قرن‌ها مورد توجه مردم ایران بوده است. وجود این بارگاه باعث شده ری در فرهنگ عمومی تهران جایگاهی ویژه پیدا کند و نام آن با زیارت، نذر، آیین‌های مذهبی و بازار‌های سنتی گره بخورد. ری تنها به حرم عبدالعظیم محدود نمی‌شود و آثار مذهبی و تاریخی فراوانی را در خود جای داده است.

ابن‌بابویه یکی از شناخته‌شده‌ترین آرامستان‌های تاریخی این شهر است که آرامگاه شخصیت‌های علمی، فرهنگی و سیاسی متعددی در آن قرار دارد. حضور مزار شیخ صدوق، غلامرضا تختی، جلال آل‌احمد و شماری دیگر از چهره‌های شناخته‌شده، بر اهمیت فرهنگی این مجموعه افزوده است. از نظر علمی نیز ری سرزمین چهره‌های نامداری است. محمد بن زکریای رازی، پزشک، دانشمند و فیلسوف بزرگ ایرانی، مهم‌ترین نامی است که با این شهر پیوند خورده است.  شمار دیگری از دانشمندان و ادیبان نیز با نسبت «رازی» شناخته شده‌اند و این موضوع نشان می‌دهد که ری در سده‌های گذشته یکی از کانون‌های جدی دانش و فرهنگ ایران و جهان اسلام بوده است. میراث معماری ری نیز مجموعه‌ای از دوره‌های گوناگون تاریخی را در کنار یکدیگر قرار داده است. برج طغرل، چشمه‌علی، دژ رشکان، تپه میل، بازار تاریخی و بقایای باروی قدیمی، هر کدام بخشی از تاریخ این شهر را بازگو می‌کنند. حرم عبدالعظیم نیز با گنبد طلایی، صحن‌ها، رواق‌ها، کاشی‌کاری و آیینه‌کاری‌های خود، نمونه‌ای برجسته از معماری مذهبی ایران در دوره‌های مختلف به شمار می‌رود. بازار تاریخی ری نیز از عناصر مهم هویت اجتماعی شهر است. این بازار در طول زمان محل دادوستد، رفت‌وآمد زائران و شکل‌گیری ارتباطات اجتماعی بوده و نزدیکی آن به حرم، به آن حال‌وهوایی متفاوت بخشیده است.

در گذشته، محله‌های ری هرکدام بازارچه، تکیه، قهوه‌خانه و پاتوق مخصوص خود را داشتند و زندگی روزمره مردم در همین فضا‌ها شکل می‌گرفت. ری در روزگار معاصر، به عنوان منطقه ۲۰ شهرداری تهران شناخته می‌شود؛ محدوده‌ای که با وجود قرار گرفتن در ساختار کلان‌شهر تهران، هنوز هویت تاریخی خود را حفظ کرده است. بافت قدیمی اطراف حرم، محله‌های تاریخی، بازار سنتی، آثار باستانی و فضا‌های مذهبی، چهره‌ای متفاوت از بسیاری از مناطق تهران ایجاد کرده‌اند. در کنار این پیشینه تاریخی، ری امروز منطقه‌ای پرجمعیت و دارای فعالیت‌های صنعتی، تجاری و خدماتی است. دسترسی به خط یک متروی تهران، بزرگراه‌ها و مسیر‌های ارتباطی مختلف، ارتباط این منطقه با سایر نقاط پایتخت را آسان کرده است. وجود مراکز درمانی، آموزشی، فرهنگی و خدمات شهری نیز ری را به یکی از محدوده‌های مهم جنوب تهران تبدیل کرده است. البته توسعه شهری در ری با چالش‌هایی همراه است. حفاظت از آثار تاریخی در برابر ساخت‌وساز، نوسازی بافت‌های فرسوده، کاهش آسیب‌های زیست‌محیطی، ساماندهی فعالیت‌های صنعتی و تقویت گردشگری تاریخی و مذهبی از جمله موضوعاتی است که آینده این منطقه را تحت تأثیر قرار می‌دهد.

علیرضا کیانی از کارشناسان تاریخ در گفتگو با سردبیر پرس گفت:  ری امروز ترکیبی از گذشته و حال است؛ شهری که در لایه‌های زیرین آن نشانه‌های تمدن‌های باستانی دیده می‌شود و در قلب آن، زندگی شهری معاصر جریان دارد. از تپه میل و چشمه‌علی تا برج طغرل و حرم عبدالعظیم، هر گوشه این محدوده بخشی از تاریخ ایران را روایت می‌کند. اگر تهران امروز پایتخت ایران است،
وی افزود: ری را باید یکی از ریشه‌های تاریخی آن دانست؛ شهری که پیش از گسترش تهران، خود مرکز مهمی در فلات ایران بود و بعد‌ها با رشد تهران، به بخشی از ساختار این کلان‌شهر پیوست. با وجود این پیوند، هویت ری همچنان مستقل و قابل تشخیص باقی مانده است. شناخت ری تنها مرور چند بنای تاریخی یا معرفی یک منطقه شهری نیست؛ بلکه فرصتی برای شناخت بخشی از مسیر تاریخی ایران است. ری از روزگار آیین‌های باستانی تا دوران اسلامی، از شکوفایی علمی و سیاسی تا ویرانی‌های بزرگ و از رونق زیارت تا زندگی شهری امروز، بار‌ها تغییر کرده، اما هیچ‌گاه از حافظه تاریخی ایران حذف نشده است. امروزه نیز ظرفیت‌های تاریخی، مذهبی، فرهنگی و گردشگری ری می‌تواند زمینه‌ای برای معرفی دوباره این شهر کهن و تقویت جایگاه آن در نقشه فرهنگی تهران باشد.
انتهای خبر/