پلاک طهرون | دروازه دولاب؛ به نام قدیمی‌ترین روستای تهران

به گزارش خبرنگار سرویس مناطق پایگاه خبری تحلیلی «سردبیر پرس»؛ محله دروازه دولاب؛ در منطقه ۱۴ شهر داری شهر بزرگ تهران است و این محله، به عنوان یکی از قدمت دارترین و اصیل‌ترین دروازه‌های شهر تهران که وجود دارد را خود قرار داده است. 
دولاب؛ روستایی پیش از تهران
دولاب از محله‌های قدیمی جنوب‌شرق تهران است که پیشینه آن در روایت‌ها و اسناد تاریخی، بسیار فراتر از شکل امروزی پایتخت می‌رود. این محدوده در گذشته روستایی آباد در نزدیکی شهر ری بود؛ روستایی که به دلیل آب فراوان، زمین‌های حاصلخیز، قنات‌های پرآب و رونق کشاورزی، جایگاهی مهم در پیرامون تهران و ری داشت.
در گذشته، بخش مهمی از زندگی مردم دولاب با کشاورزی و کشت صیفی‌جات پیوند داشت. زمین‌های حاصلخیز منطقه شرایط مناسبی برای کشت فراهم می‌کرد و خیار و دیگر محصولات دولاب در میان مردم تهران شهرت داشت. آب نیز مهم‌ترین سرمایه طبیعی این روستا بود و چاه‌ها و قنات‌ها نقش اصلی را در ادامه زندگی کشاورزی ایفا می‌کردند.
نام «دولاب» نیز با همین شیوه زندگی ارتباط دارد. دولاب به چرخی چوبی گفته می‌شد که با کمک ریسمان و ظرفی مانند دلو، آب را از درون چاه بیرون می‌کشیدند. مردم با استفاده از این ابزار، آب مورد نیاز زمین‌های کشاورزی را تأمین می‌کردند و همین شیوه بهره‌برداری از آب، نام دولاب را برای این محدوده ماندگار کرد.

دولاب و شکل‌گیری دروازه شرقی تهران
در برخی روایت‌های تاریخی، پیشینه دولاب به حدود هزار و دویست سال پیش می‌رسد و از آن به عنوان روستایی شناخته‌شده در شمال ری یاد شده است. حتی در برخی منابع، از حضور دانشمندان و چهره‌های علمی در این محدوده سخن گفته شده است. موقعیت دولاب در مسیر ارتباطی تهران، ری و نواحی شرقی نیز به مرور بر اهمیت آن افزود.
با گسترش تهران در دوره صفوی و ساخت حصار پیرامون شهر به دستور شاه تهماسب، چهار دروازه برای تهران ایجاد شد که یکی از آنها «دروازه دولاب» نام داشت. این دروازه در بخش شرقی شهر قرار داشت و مسیر رفت‌وآمد به سمت دولاب و نواحی شرقی کشور را فراهم می‌کرد.
در دوره ناصرالدین‌شاه و همزمان با گسترش پایتخت، حصار قدیمی تهران برچیده شد و حصار ناصری شکل گرفت. در این دوره نیز دروازه دولاب در میان دروازه‌های مهم تهران قرار داشت. این دروازه در مسیر رفت‌وآمد به سمت شرق و نواحی شمال‌شرقی کشور قرار داشت و ارتباط تهران با روستا‌ها و مناطق پیرامون را آسان می‌کرد.
امروز اثری از ساختمان اصلی دروازه‌های قدیمی تهران باقی نمانده است، اما نام دروازه دولاب همچنان در حافظه شهری تهران زنده است. دروازه دولاب در دوره‌های مختلف در نقاطی متفاوت از محدوده امروزی شناخته شده و سرنوشت آن با توسعه تدریجی تهران گره خورده است.

قنات‌ها؛ شریان زندگی در دولاب
آب در تاریخ دولاب فقط یک امکان طبیعی نبود، بلکه موضوعی اقتصادی و اجتماعی نیز محسوب می‌شد. اسناد دوره قاجار از وجود پنج رشته قنات در دولاب خبر می‌دهند که برای آنها مالیات پرداخت می‌شد. با گذشت زمان، بخشی از این قنات‌ها به دیگر نقاط انتقال یافت و استفاده از منابع آب، زمینه اختلاف و خسارت به کشاورزی اهالی را فراهم کرد.
در یکی از اسناد تاریخی، مالک و متولی آب دولاب درباره وضعیت قنات‌ها توضیح داده و از کاهش آب مورد استفاده کشاورزان سخن گفته است. در این سند، تأکید شده که بخشی از آب قنات‌ها به سمت نقاط دیگر منتقل می‌شده و همین مسئله موجب کاهش توان کشاورزی و فعالیت آسیاب‌های دولاب شده است.
این اسناد نشان می‌دهد که پیش از توسعه کامل شهر، اقتصاد دولاب تا چه اندازه به آب وابسته بود. کاهش تدریجی آب قنات‌ها، همراه با گسترش تهران، به مرور زمینه تغییر ساختار اقتصادی این محدوده را فراهم کرد و زمین‌های کشاورزی جای خود را به ساخت‌وساز شهری دادند.

بنا‌های تاریخی؛ نشانه‌های تهران قدیم
دولاب هنوز هم بخش‌هایی از گذشته خود را در میان بافت شهری حفظ کرده است. بقعه چهل‌تن یکی از بنا‌های تاریخی این محله است که سازه‌ای ساده و خشتی دارد و زمان دقیق ساخت آن به طور قطعی مشخص نیست. برخی گمانه‌ها قدمت بنا را به دوره‌های پیش از صفویه نسبت می‌دهند و در دوره قاجار نیز مرمت‌هایی در آن انجام شده است.
در بخش جنوبی دولاب و در مسیر جاده خاوران، آرامگاهی منسوب به سیده ملک‌خاتون قرار دارد. این بنا نیز در روایت‌های تاریخی با دوره‌های کهن ری و دولاب ارتباط پیدا می‌کند.
 حمام پیر از دیگر نشانه‌های تاریخی محله است که در کنار مسجد پیر قرار دارد. این حمام در شمار گرمابه‌های قدیمی دولاب و تهران شناخته می‌شود. حمام چال نیز از دیگر گرمابه‌های تاریخی این محدوده بوده که در کنار تکیه چال ساخته شده است.
بررسی‌های باستان‌شناسی در مسجد دولاب نیز نشان داده که لایه‌های تاریخی این محدوده می‌تواند بسیار قدیمی‌تر از بنا‌های موجود باشد. در جریان کاوش‌های باستان‌شناسی، آثاری مربوط به دوره سلجوقی و همچنین نشانه‌هایی از سازه‌های قدیمی آب در عمق زمین شناسایی شد؛ یافته‌هایی که اهمیت تاریخی دولاب را بیشتر آشکار می‌کند.

ارامنه و تنوع فرهنگی دولاب
یکی دیگر از بخش‌های مهم تاریخ دولاب، حضور ارامنه در این محدوده است. بر اساس روایت‌های تاریخی، گروه‌هایی از ارامنه در دوره‌های مختلف به تهران آمدند و بخشی از آنها در دولاب ساکن شدند. این حضور به مرور بخشی از هویت اجتماعی و فرهنگی محله را شکل داد.
آرامستان ارامنه دولاب نیز از نشانه‌های مهم این حضور تاریخی است. در این گورستان، علاوه بر ارامنه، شماری از مسیحیان روس، گرجی و یونانی و همچنین تعدادی از لهستانی‌هایی که در دوره جنگ جهانی دوم به ایران آمدند، دفن شده‌اند.
نام چهره‌هایی مانند اوانس اوگانیانس، آنتوان سوروگین، نیکلای مرکوف، کنت دومونت فرت و شاهین سرکیسیان نیز با این آرامستان پیوند خورده است. به همین دلیل، آرامستان ارامنه تنها یک گورستان نیست، بلکه بخشی از حافظه فرهنگی و اجتماعی تهران به شمار می‌رود.
دولاب؛ محله‌ای با هویت مذهبی
دولاب در کنار پیشینه کشاورزی و تاریخی خود، از گذشته به عنوان محدوده‌ای مذهبی شناخته شده است. وجود مسجدها، تکیه‌ها و خاندان‌های قدیمی مذهبی، در شکل‌گیری هویت اجتماعی این محله نقش داشته‌اند.
روایت‌های محلی از دولاب با عنوان «دارالمؤمنین» یاد می‌کنند و سبک زندگی سنتی و مذهبی ساکنان را یکی از ویژگی‌های شناخته‌شده محله می‌دانند. مسجد‌ها و تکایا در طول زمان تنها محل عبادت نبودند، بلکه در روابط اجتماعی، گردهمایی‌های محلی و انتقال سنت‌های فرهنگی نیز نقش داشتند.

دولاب و شکل‌گیری جریان‌های انقلابی
پیشینه مذهبی دولاب در دهه‌های پیش از انقلاب اسلامی، این محله را به یکی از نقاط قابل توجه در فعالیت‌های مذهبی و سیاسی تهران تبدیل کرد. یکی از مهم‌ترین نشانه‌های این دوره، مسجد موسی‌بن‌جعفر (ع) در محله دولاب است که با حضور شهید آیت‌الله محمدرضا سعیدی به یکی از کانون‌های فعالیت‌های مذهبی و مبارزاتی تبدیل شد.
آیت‌الله سعیدی در سال ۱۳۴۵ به دعوت مردم تهران برای اقامه نماز جماعت و سخنرانی به مسجد موسی‌بن‌جعفر (ع) در محله دولاب رفت. حضور او موجب شد مسجد به محل تجمع و ارتباط نوجوانان و جوانان تبدیل شود و فعالیت‌های مذهبی و اجتماعی در آن گسترش پیدا کند. منابع مربوط به زندگی او نیز از نقش این مسجد در فعالیت‌های مبارزاتی پیش از انقلاب یاد کرده‌اند.
ارتباط شهید سعیدی با جریان مبارزاتی آن دوره تنها در سطح فعالیت محلی باقی نماند. در اسناد منتشرشده از مکاتبات امام خمینی با سعیدی نیز موضوع فعالیت‌های مسجد و شرایط مبارزه با حکومت پهلوی بازتاب یافته است.
از این منظر، مسجد موسی‌بن‌جعفر (ع) یکی از نقاطی است که می‌توان از طریق آن، پیوند میان پیشینه مذهبی دولاب و تحولات سیاسی ـ اجتماعی سال‌های پیش از انقلاب اسلامی را بررسی کرد. این سابقه در کنار حضور شخصیت‌های مذهبی و فرهنگی، بخشی از حافظه معاصر محله را شکل داده است.

دولاب پس از پیروزی انقلاب اسلامی
پس از پیروزی انقلاب اسلامی، دولاب نیز مانند دیگر محله‌های تهران وارد مرحله تازه‌ای از حیات اجتماعی و شهری شد. ساختار‌های مدیریتی و خدماتی شهر تغییر کرد و توسعه تهران با سرعت بیشتری ادامه یافت. در دولاب نیز با افزایش جمعیت و ساخت‌وساز، چهره روستایی و کشاورزی گذشته بیش از پیش جای خود را به بافت مسکونی و شهری داد.
در سال‌های پس از انقلاب، توسعه شبکه معابر و ایجاد دسترسی‌های جدید، دولاب را بیش از گذشته به بخش‌های مختلف تهران متصل کرد. بزرگراه محلاتی در شمال، بزرگراه خاوران در جنوب و بزرگراه امام علی (ع) در شرق، جایگاه محله را در شبکه ارتباطی تهران تغییر دادند.
در کنار توسعه راه‌ها، ایجاد فضا‌های عمومی، آموزشی، ورزشی و خدماتی نیز به تدریج نیاز‌های جمعیت محله را پاسخ داد. احداث ورزشگاه شهید سعیدی، توسعه فضا‌های سبز و افزایش امکانات شهری، از جمله تغییراتی است که در دوره معاصر در این محدوده رخ داده است.
یکی از مهم‌ترین تحولات جدید، اتصال دولاب به شبکه متروی تهران است. ایستگاه دولاب در خط ۷ مترو، دسترسی ساکنان محله به دیگر نقاط پایتخت را آسان‌تر کرده و در کنار خطوط اتوبوسرانی، نقش مهمی در جابه‌جایی روزانه شهروندان دارد.

دولاب امروز؛ میان گذشته و شهر امروز
 امروز دولاب در منطقه ۱۴ شهرداری تهران قرار دارد و با وجود توسعه گسترده شهری، هنوز نشانه‌های فراوانی از گذشته خود را حفظ کرده است. بقعه چهل‌تن، تکیه چال، مسجد‌های قدیمی، حمام‌های تاریخی، آرامستان ارامنه و خاطره قنات‌ها و زمین‌های کشاورزی، عناصر مهمی از هویت تاریخی این محله هستند.
کیومرث نیازی یکی از ساکنان محله دروازه دولاب در گفتگو با سردبیر پرس گفت: دولاب امروز دیگر روستای پرآب گذشته نیست و زمین‌های کشاورزی گسترده آن جای خود را به ساختمان‌ها و معابر شهری داده‌اند؛ اما نام و هویت آن همچنان در میان محله‌های تهران باقی مانده است.
این محله مسیری طولانی را از روستایی آباد در نزدیکی ری تا بخشی از پایتخت طی کرده است؛ مسیری که در آن کشاورزی، قنات، دروازه‌های تهران، بنا‌های تاریخی، حضور ارامنه، فرهنگ مذهبی و سپس تحولات اجتماعی و سیاسی معاصر در کنار یکدیگر قرار گرفته‌اند.
دولاب را می‌توان بخشی از حافظه زنده تهران دانست؛ محله‌ای که توسعه شهری نتوانسته همه نشانه‌های گذشته را از میان ببرد و هنوز در کوچه‌ها، مسجدها، بنا‌های تاریخی و خاطرات ساکنان آن می‌توان ردپای روزگاری را دید که تهران در حال گسترش بود و روستا‌های پیرامون خود را یکی پس از دیگری در ساختار شهری‌اش جای می‌داد.
انتهای خبر/منابع:
خبرگزاری کتاب ایرانمجله خبری-تحلیلی فرادیدپایگاه خبری تحلیلی شهرسایت روزنامه همشهریهمشهری آنلاینتهران‌شناسی ویکی پدیاکتاب تهران