پلاک طهرون |گمرک؛ روایت تاریخ تجارت تهران

به گزارش خبرنگار سرویس مناطق پایگاه خبری تحلیلی «سردبیر پرس»؛ محله گمرک یکی از محله‌های قدیمی و شناخته‌شده تهران است که در محدوده منطقه ۱۱ شهرداری پایتخت قرار دارد و نام آن با پیشینه اقتصادی و تجاری شهر تهران گره خورده است. این محله در طول دهه‌های گذشته، همزمان با گسترش پایتخت، تغییرات فراوانی را تجربه کرده؛ اما همچنان بخش‌هایی از هویت تاریخی خود را در ساختار شهری و زندگی روزمره ساکنان حفظ کرده است.
گمرک در محدوده مرکزی تهران و در حدفاصل خیابان مولوی تا خیابان قزوین قرار دارد. خیابان کارگر در بخش‌های شرقی و محور هلال‌احمر در سمت غرب، از مهم‌ترین مسیر‌های پیرامونی این محدوده به شمار می‌روند. میدان رازی نیز یکی از نقاط شاخص محله است که در ارتباط با خیابان‌های کارگر، مولوی و هلال‌احمر قرار گرفته و نقش مهمی در رفت‌وآمد‌های محلی دارد.
امروزه در منابع رسمی، این محدوده با نام محله «رازی» نیز شناخته می‌شود؛ با این حال، نام گمرک همچنان در میان شهروندان و کسبه رواج دارد و بخش مهمی از هویت تاریخی و اجتماعی این محدوده را نمایندگی می‌کند.

ریشه‌های محله در روزگار قاجار
پیشینه گمرک را می‌توان در دوره قاجار جست‌و‌جو کرد؛ زمانی که تهران به تدریج از یک شهر محدود درون حصار‌های قدیمی فاصله می‌گرفت و مناسبات اقتصادی، اجتماعی و تجاری آن گسترده‌تر می‌شد.
قرار گرفتن مراکز مربوط به ورود و جابه‌جایی کالا در این محدوده، موجب شد فعالیت‌های اقتصادی در اطراف آن رونق بگیرد. رفت‌وآمد بازرگانان، حمل کالا و شکل‌گیری مراکز دادوستد، به تدریج چهره محله را تحت تأثیر قرار داد و نام گمرک نیز از همین پیشینه اقتصادی بر منطقه باقی ماند.
در آن روزگار، تهران به عنوان پایتخت، مسیر توسعه و گسترش را طی می‌کرد و محله‌هایی که در نزدیکی راه‌های اصلی، بازار‌ها و مراکز اقتصادی قرار داشتند، اهمیت بیشتری پیدا می‌کردند. گمرک نیز از همین روند تأثیر پذیرفت و به یکی از نقاط فعال در حیات اقتصادی پایتخت تبدیل شد.

از کوچه‌های قدیمی تا خیابان‌های امروزی
گسترش تهران در دوره‌های بعد، سیمای محله گمرک را نیز تغییر داد. کوچه‌های قدیمی، خانه‌های سنتی و بنا‌هایی که نشانه‌ای از گذشته بودند، در کنار ساختمان‌های جدید قرار گرفتند و با افزایش جمعیت، فعالیت‌های تجاری و نیاز‌های شهری، بخشی از بافت محله نوسازی شد.
با وجود این تغییرات، هنوز در بخش‌هایی از گمرک می‌توان نشانه‌های بافت قدیمی را مشاهده کرد. کوچه‌های نسبتاً باریک، ساختمان‌های قدیمی، مغازه‌های کوچک و حضور کسبه باسابقه، فضایی متفاوت از محله‌های جدیدتر تهران ایجاد کرده است.
ساختار گمرک ترکیبی از کاربری‌های مسکونی، تجاری، اداری و خدماتی است. همین تنوع باعث شده محله تنها محل سکونت نباشد و در ساعات مختلف روز، پذیرای گروه‌های مختلفی از شهروندان، کسبه، خریداران و مراجعه‌کنندگان باشد.

گمرک در مسیر تحولات تهران
در دوره پهلوی، توسعه خیابان‌ها و گسترش شبکه ارتباطی تهران بر اهمیت محله گمرک افزود. ارتباط این محدوده با محور‌های اصلی شهر، موجب شد فعالیت‌های تجاری و خدماتی همچنان در آن رونق داشته باشد.
خیابان‌های ایروانی، هلال‌احمر، بخش‌هایی از خیابان کارگر جنوبی، خیابان ولیعصر و قسمت‌هایی از بلوار دشت آزادگان، از مسیر‌های مهم مرتبط با این محدوده هستند. نزدیکی به خیابان‌های اصلی نیز سبب شد گمرک به یکی از نقاط پرتردد مرکز تهران تبدیل شود.
در همین دوره، فعالیت بسیاری از کسبه قدیمی در محله تثبیت شد و برخی مشاغل به مرور به ویژگی شناخته‌شده گمرک تبدیل شدند. فروش البسه نظامی، لوازم کوهنوردی، کتانی و موتورسیکلت از جمله فعالیت‌هایی است که در این محدوده شناخته می‌شود و بخشی از هویت تجاری محله را شکل داده است.

کاروان شترها؛ تصویری از تهران گذشته
تصویر «کاروان شتر‌ها در حال عبور از خیابان خاکی گمرک» را می‌توان نمادی از تفاوت چهره این محدوده در گذشته با سیمای امروزی آن دانست؛ تصویری که تهرانِ در حال توسعه را نشان می‌دهد، زمانی که جابه‌جایی کالا هنوز بخشی از آن با شیوه‌های سنتی انجام می‌شد.
چنین تصاویری از گمرک، تنها یک منظره قدیمی نیستند؛ بلکه بخشی از روایت شهری تهران را در خود جای داده‌اند. خیابان‌های خاکی، رفت‌وآمد کاروان‌ها و فعالیت‌های تجاری، فضایی را ترسیم می‌کنند که با تهران امروز و خیابان‌های پرتردد و ساختمان‌های چندطبقه آن تفاوت بسیاری دارد. گمرک در گذر زمان از محدوده‌ای با نشانه‌های پررنگ زندگی سنتی و تجاری به محله‌ای شهری و پرتراکم تبدیل شد، اما نام و خاطره آن گذشته همچنان در میان ساکنان و کسبه باقی مانده است.

گمرک و روز‌های منتهی به انقلاب اسلامی
قرار گرفتن گمرک در بخش مرکزی و جنوبی تهران و ارتباط آن با محور‌های مهم شهری، باعث شد این محدوده نیز مانند بسیاری از محله‌های قدیمی پایتخت، از فضای اجتماعی و سیاسی سال‌های منتهی به انقلاب اسلامی تأثیر بپذیرد.
در آن سال‌ها، خیابان‌ها و بازار‌های تهران تنها مسیر‌های عبور و خرید نبودند؛ بلکه محل شکل‌گیری ارتباطات اجتماعی و انتقال اخبار و دیدگاه‌ها نیز محسوب می‌شدند. محله‌هایی مانند گمرک به دلیل حضور گسترده کسبه، کارگران، ساکنان قدیمی و مراجعه‌کنندگان از نقاط مختلف شهر، در جریان عمومی تحولات اجتماعی قرار داشتند.
با افزایش اعتراض‌های مردمی در سال‌های پایانی حکومت پهلوی، فضای سیاسی در نقاط مختلف تهران پررنگ‌تر شد و محله‌های مرکزی نیز از این تحولات جدا نبودند. ارتباط گمرک با خیابان‌های اصلی و مراکز پرتردد، آن را در بستر عمومی تحولات پایتخت قرار می‌داد.

انقلاب و تغییر چهره اجتماعی محله
پیروزی انقلاب اسلامی در سال ۱۳۵۷، فصل تازه‌ای در تاریخ تهران و محله‌های آن گشود. گمرک نیز به عنوان بخشی از بافت مرکزی شهر، در سال‌های پس از انقلاب شاهد تغییرات اجتماعی و اقتصادی متعددی شد.
تغییر ساختار‌های شهری، توسعه خدمات عمومی، افزایش جمعیت و دگرگونی فعالیت‌های اقتصادی، به تدریج چهره محله را تغییر داد. بسیاری از ساختمان‌های قدیمی در سال‌های بعد جای خود را به بنا‌های جدید دادند و فعالیت‌های تجاری نیز متناسب با نیاز‌های جدید شهروندان گسترش یافت.
با این حال، هویت گمرک به عنوان محله‌ای قدیمی و تجاری از میان نرفت. نسل‌های مختلف کسبه در این محدوده به فعالیت ادامه دادند و بخشی از مشاغل سنتی همچنان در کنار فعالیت‌های جدید باقی ماند.

رازی؛ بوستانی در کنار یک محله تاریخی
یکی از مهم‌ترین فضا‌های شهری پیرامون محله گمرک، بوستان رازی است؛ فضای سبزی گسترده که امکان تفریح، ورزش و گذران اوقات فراغت را برای ساکنان و مراجعه‌کنندگان فراهم می‌کند.
در کنار این بوستان، فرهنگسرای رازی نیز قرار دارد که با برنامه‌های فرهنگی، هنری و آموزشی، بخشی از نیاز‌های فرهنگی منطقه را پوشش می‌دهد. پردیس سینمایی رازی نیز از دیگر ظرفیت‌های فرهنگی این محدوده است و به جذابیت اجتماعی محله افزوده است.
وجود چنین مجموعه‌هایی در کنار بافت تجاری و مسکونی گمرک، تنوع کاربری این بخش از تهران را بیشتر کرده و باعث شده محله تنها یک محدوده تجاری یا مسکونی نباشد.

بازار، کسبه و نبض اقتصادی گمرک
گمرک همچنان یکی از محدوده‌های شناخته‌شده برای خرید برخی کالا‌ها در تهران است. بازارها، مغازه‌ها و فروشگاه‌های متعدد در این محله، روزانه میزبان شهروندانی هستند که برای خرید یا انجام امور تجاری به این محدوده مراجعه می‌کنند.
فروش پوشاک، البسه نظامی، لوازم کوهنوردی، کتانی و موتورسیکلت از جمله فعالیت‌های شاخص این محله است. حضور کسبه قدیمی نیز باعث شده برخی مشاغل در گمرک به صورت خانوادگی و نسل‌به‌نسل ادامه پیدا کند.
بازارچه‌ها و مغازه‌های محلی، علاوه بر نقش اقتصادی، بخشی از سیمای اجتماعی محله را نیز تشکیل می‌دهند. رفت‌وآمد خریداران و کسبه، از ساعات ابتدایی روز تا عصر، نبضی اقتصادی به خیابان‌ها و معابر گمرک می‌دهد.

دسترسی و امکانات شهری
محله گمرک به دلیل قرار گرفتن در بخش مرکزی تهران، از دسترسی‌های شهری مناسبی برخوردار است. نزدیکی به خیابان‌های اصلی، مسیر‌های اتوبوس، تاکسی و ایستگاه‌های مترو در محدوده پیرامونی، جابه‌جایی شهروندان را آسان‌تر کرده است.
ایستگاه متروی حر و مسیر‌های اتوبوس و تاکسی اطراف میدان رازی و خیابان‌های اصلی، از ظرفیت‌های حمل‌ونقلی این محدوده هستند. نزدیکی به محور‌های مهمی مانند نواب و آزادی نیز امکان ارتباط محله با بخش‌های مختلف تهران را فراهم می‌کند.
با وجود این مزایا، یکی از مسائل مطرح در محله، نبود پایانه مناسب برای تاکسی‌ها و فشار ناشی از رفت‌وآمد خودرو‌ها در برخی معابر است؛ موضوعی که در ساعات پرتردد می‌تواند بر کیفیت تردد اثر بگذارد.

زندگی امروز در میان ردپای گذشته
محله گمرک امروز ترکیبی از خاطره و زندگی معاصر است. خانه‌های قدیمی در کنار آپارتمان‌های جدید، مغازه‌های باسابقه در کنار واحد‌های تازه‌تأسیس و کوچه‌های سنتی در مجاورت خیابان‌های پرتردد، تصویری چندلایه از این محله ساخته‌اند.
در کنار جاذبه‌های تاریخی و اجتماعی، مراکز درمانی، رستوران‌ها، فروشگاه‌ها، بانک‌ها و دفاتر خدماتی نیز در محله و اطراف آن فعالیت دارند. همین تنوع خدمات باعث شده گمرک همچنان برای سکونت، کسب‌وکار و خرید مورد توجه باشد.
 از سوی دیگر، فرسودگی بخشی از ساختمان‌ها، ترافیک، آلودگی هوا و محدودیت فضای سبز از جمله چالش‌هایی است که زندگی شهری در این محدوده را تحت تأثیر قرار می‌دهد. با این حال، موقعیت مرکزی و پیشینه تاریخی گمرک ظرفیت قابل توجهی برای بهسازی و توسعه شهری ایجاد کرده است.

محله‌ای که تاریخ را به امروز رسانده است
محمدعلی نبوی یکی از ساکنان محله گمرک در گفتگو با سردبیر پرس گفت: گمرک را نمی‌توان تنها با یک بازار، یک میدان یا چند خیابان تعریف کرد. این محله بخشی از داستان رشد تهران است؛ از روز‌هایی که کاروان‌های شتر از خیابان‌های خاکی عبور می‌کردند تا دوره‌ای که تجارت و فعالیت‌های اقتصادی آن رونق گرفت و سپس روز‌هایی که تهران در مسیر انقلاب اسلامی قرار داشت.
پس از انقلاب نیز گمرک همراه با تغییرات پایتخت پیش رفت و چهره‌ای تازه پیدا کرد، اما نام، مشاغل، بافت اجتماعی و خاطرات گذشته همچنان در زندگی روزمره آن حضور دارد.
امروز گمرک، یا رازی، یکی از محله‌های شناخته‌شده منطقه ۱۱ تهران است؛ محله‌ای که در میان رفت‌وآمد‌های پرشتاب پایتخت، هنوز نشانه‌هایی از گذشته را حفظ کرده و داستان چند نسل از زندگی شهری تهران را در خود جای داده است.
انتهای خبر/
منابع:
تسنیم شش دنگویکی پدیاهمشهری آنلاینسایت تهران