دریا و اقیانوس چه تفاوتی دارند؟/ پاسخ فراتر از مقیاس و اندازه است

تینا مزدکی_آنچه از کودکی باعث تمایز دریا و اقیانوس در ذهن ما شده، وسعت است. با این حال تمام تفاوت در این ویژگی خلاصه نمی‌شود و عمق، میزان محصورشدن به‌وسیله خشکی، شوری آب، جریان‌های دریایی و شرایط زیستگاهی نیز در تمایز میان این دو نقش دارند.

اقیانوس‌ها پهنه‌های بسیار گسترده‌ای از آب شور هستند که بخش عمده سطح زمین را پوشانده‌اند.
دریاها معمولاً کوچک‌تر از اقیانوس‌ها هستند و اغلب در حاشیه آن‌ها یا در میان خشکی‌ها قرار دارند.
عمق، شوری و ترکیب شیمیایی آب دریاها بیشتر تحت تأثیر شرایط محلی و ورود آب شیرین از رودخانه‌ها قرار می‌گیرد.
اقیانوس‌ها در انتقال گرما در مقیاس جهانی نقش مهمی دارند، در حالی که دریاها می‌توانند بر آب‌وهوای مناطق اطراف تأثیر چشمگیری بگذارند.
هر دو محیط زیستگاه گونه‌های متنوعی هستند، اما نزدیکی بسیاری از دریاها به مناطق مسکونی و صنعتی، آن‌ها را در معرض فشارهای انسانی قرار می‌دهد.

وسعت، نخستین تفاوت دریا و اقیانوس
می‌دانیم که یکی از آشکارترین تفاوت‌های میان دریاها و اقیانوس‌ها، اندازه آن‌ها است. اقیانوس‌ها پهنه‌های عظیمی از آب را تشکیل می‌دهند که در مجموع حدود ۷۱ درصد از سطح زمین را می‌پوشانند. مساحت کل اقیانوس‌های زمین، بسته به شیوه تقسیم‌بندی و تعریف مرزها، حدود ۳۶۱ میلیون کیلومتر مربع برآورد می‌شود.
در مقابل، دریاها معمولاً وسعت کمتری دارند. دریای فیلیپین یکی از بزرگ‌ترین دریاهای جهان است و مساحت آن حدود ۵ میلیون کیلومتر مربع برآورد می‌شود. با این حال، اقیانوس آرام به‌تنهایی بیش از ۶۰ برابر دریای مدیترانه وسعت دارد و مساحت آن از مجموع خشکی‌های زمین نیز بیشتر است.
این اختلاف اندازه صرفاً یک تفاوت جغرافیایی نیست. اقیانوس‌ها به دلیل حجم عظیم آب خود، انرژی خورشیدی را جذب و ذخیره می‌کنند و از طریق جریان‌های دریایی، گرما را میان مناطق مختلف زمین جابه‌جا می‌کنند. این فرایند بر الگوهای آب‌وهوایی و اقلیم جهانی تأثیر می‌گذارد. دریاها نیز در تنظیم آب‌وهوای مناطق ساحلی و پیرامونی نقش دارند، اما تأثیر آن‌ها معمولاً محدودتر و منطقه‌ای‌تر است.

عمق و ترکیب شیمیایی آب چه تفاوتی دارند؟
اقیانوس‌ها عموماً عمیق‌تر از بسیاری از دریاها هستند، اما این قاعده استثناهایی نیز دارد. برخی دریاها، به‌ویژه آن‌هایی که در حاشیه مناطق عمیق اقیانوسی قرار گرفته‌اند، عمق قابل‌توجهی دارند. بنابراین، عمق به‌تنهایی معیار دقیقی برای تشخیص دریا از اقیانوس نیست.
میانگین عمق اقیانوس‌های جهان حدود ۳۷۰۰ متر است. در چنین عمقی، نور خورشید به کف دریا نمی‌رسد و شرایط زیستی با محیط‌های سطحی تفاوت چشمگیری پیدا می‌کند. فشار آب نیز با افزایش عمق بیشتر می‌شود و دما در بسیاری از مناطق به‌شدت کاهش می‌یابد.
شوری آب نیز در دریاها و اقیانوس‌ها یکسان نیست. میانگین شوری آب اقیانوس‌ها حدود ۳۵ گرم نمک در هر کیلوگرم آب است، اما میزان شوری در مناطق مختلف تغییر می‌کند. تبخیر شدید در دریاهای گرم و کم‌ارتباط با اقیانوس آزاد می‌تواند شوری را افزایش دهد. در مقابل، ورود آب شیرین رودخانه‌ها، بارندگی و ذوب یخ‌ها ممکن است شوری آب را کاهش دهد.
نزدیکی بسیاری از دریاها به خشکی، آن‌ها را بیشتر در معرض ورود رسوبات، مواد مغذی، آلاینده‌های کشاورزی و پسماندهای انسانی قرار می‌دهد. این مواد می‌توانند ترکیب شیمیایی آب را تغییر دهند و بر کیفیت زیستگاه‌های دریایی اثر بگذارند.

مرزهای جغرافیایی دریاها و اقیانوس‌ها چگونه تعیین می‌شوند؟
بخش مهمی از تفاوت دریاها و اقیانوس‌ها به موقعیت جغرافیایی آن‌ها مربوط می‌شود. دریاها اغلب در حاشیه اقیانوس‌ها قرار دارند یا از چند طرف به‌وسیله خشکی محصور شده‌اند. دریای مدیترانه نمونه‌ای شناخته‌شده است که میان اروپا، آسیا و آفریقا قرار گرفته و از طریق تنگه جبل‌الطارق به اقیانوس اطلس متصل می‌شود.
اقیانوس‌ها در مقیاسی بسیار گسترده‌تر امتداد دارند و مرزهای آن‌ها بر اساس ویژگی‌های جغرافیایی و قراردادهای بین‌المللی تعیین می‌شود. از نظر فیزیکی، آب اقیانوس‌های جهان به یکدیگر متصل است و سامانه‌ای پیوسته را تشکیل می‌دهد. با این حال، برای مطالعه و نقشه‌برداری، این پهنه به پنج اقیانوس اصلی آرام، اطلس، هند، منجمد شمالی و جنوبی تقسیم می‌شود.
مرز میان این اقیانوس‌ها همیشه به شکل یک مانع طبیعی مشخص نیست. در بسیاری از نقاط، خطوط قراردادی بر اساس موقعیت قاره‌ها، طول و عرض جغرافیایی و ویژگی‌های اقیانوس‌شناختی به کار می‌روند.

تفاوت زیست‌بوم‌های دریایی در دریاها و اقیانوس‌ها
تنوع زیستی دریاها و اقیانوس‌ها تحت تأثیر عواملی مانند عمق، نور خورشید، دما، جریان‌های آبی و دسترسی به مواد مغذی قرار دارد. بسیاری از دریاها دارای مناطق ساحلی کم‌عمق هستند که نور خورشید به بستر آن‌ها می‌رسد. این شرایط برای رشد جلبک‌ها، علف‌های دریایی و جنگل‌های کلپ مناسب است. این زیستگاه‌ها می‌توانند محل تغذیه، تولیدمثل و پناه‌گرفتن گونه‌های مختلف ماهی‌ها، سخت‌پوستان و دیگر جانوران دریایی باشند.
با این حال، همه دریاها کم‌عمق یا سرشار از مواد مغذی نیستند. برخی از آن‌ها بخش‌های عمیقی دارند و تنوع زیستی آن‌ها نیز به شرایط محلی بستگی دارد. از سوی دیگر، اقیانوس‌ها علاوه بر زیستگاه‌های سطحی، محیط‌های عمیق و تاریکی را در بر می‌گیرند که گونه‌های ویژه‌ای در آن‌ها زندگی می‌کنند.
یکی از فرایندهای مهم در اقیانوس‌ها، بالاآمدگی آب است. در این فرایند، آب سرد و سرشار از مواد مغذی از لایه‌های عمیق‌تر به سطح می‌رسد و شرایط را برای رشد فیتوپلانکتون‌ها فراهم می‌کند. این موجودات میکروسکوپی پایه بسیاری از زنجیره‌های غذایی دریایی هستند.
در اعماق اقیانوس، جایی که نور خورشید نفوذ نمی‌کند، بسیاری از جانداران از مواد آلی فرورونده‌ای تغذیه می‌کنند. برخی گونه‌ها نیز از سازگاری‌هایی مانند زیست‌تابی، استتار و اندام‌های حسی تخصص‌یافته برای یافتن غذا، دورماندن از شکارچیان یا ارتباط با یکدیگر بهره می‌برند. جانورانی مانند نهنگ‌ها، ماهی‌های تن و برخی کوسه‌ها نیز در مسیرهای طولانی اقیانوسی حرکت می‌کنند تا به مناطق مناسب برای تغذیه و تولیدمثل برسند.

دریا و اقیانوس، دو بخش از یک سامانه آبی پیوسته
دریاها و اقیانوس‌ها، با وجود تفاوت در اندازه، عمق و موقعیت جغرافیایی، اجزای مرتبط یک سامانه جهانی هستند. جریان‌های آبی، جابه‌جایی گرما و تبادل مواد میان این پهنه‌ها بر اقلیم زمین و پایداری اکوسیستم‌های دریایی اثر می‌گذارد.
تفاوت اصلی آن‌ها را باید در مجموعه‌ای از ویژگی‌ها جست‌وجو کرد، نه در یک معیار واحد. اقیانوس‌ها معمولاً گسترده‌تر و عمیق‌تر هستند و در تنظیم اقلیم جهانی نقش دارند. دریاها نیز اغلب به خشکی نزدیک‌ترند و می‌توانند تأثیر مستقیمی بر آب‌وهوای مناطق ساحلی و زیستگاه‌های پیرامونی داشته باشند.
منبع: worldatlas
۵۸۳۲۳