«نیرنگ‌بازها»؛ روایتی نمایشی از مطرب‌ها و لوطی‌های تهران در عصر مشروطه

ملیکا نصیری: سالن سمندریان قرار است به زودی با نمایش «نیرنگ‌بازها»، میزبان آدم‌هایی از دل تاریخ شود؛ آدم‌هایی که انگار از کوچه‌پس‌کوچه‌های تهران قدیم، از حوالی مسجد شاه و بازار، راهشان را به صحنه باز کرده‌اند. مطرب‌ها، لوطی‌ها، میرغضب‌ها و زنانی که در میانه آشوب و استبداد، هر یک سهمی از سرنوشت تلخ روزگار خود دارند.  

نیرنگ و نیرنگ‌بازی در دل تاریخ
ظلمات است؛ همه‌جا را شب فرا گرفته اما صدای دختری جوان هم‌چون روزنه نوری بر صحنه تاریک، ذهن را به سمت خود جذب می‌کند. دختر، داستان «زیادی شدنش» را می‌گوید؛ داستانی آشنا از دل تاریخ که می‌تواند استعاره‌ای از زمان‌های نه‌چندان دورمان باشد. حکایت عجیب او از تکیه دولت، دروازه ورود ما به جهان نمایش می‌شود. دختر روزی را وصف می‌کند که برای تماشای تعزیه «بازار شام» آمده بود اما به دلیل پوشش خود، اجازه ورود پیدا نمی‌کند. با این حال گم‌شدنش در راهروهای تکیه دولت، او را ناخواسته به سکوی اصلی و مقابل شاه می‌رساند؛ جایی که در میان تعزیه‌خوان‌ها، شعری از خودش می‌خواند و از نامی می‌گوید که برایش انتخاب شده است: «زینب زیادی». نامی که از همان ابتدا، چیزی فراتر از یک معرفی ساده در خود دارد.

مطربان بازیگر یا بازیگران مطرب در عصر مشروطه
«نیرنگ‌بازها» ما را به روزگار استبداد صغیر می‌برد؛ به سال‌هایی که محمدعلی‌شاه مجلس را به توپ بست و مشروطه‌خواهان را به بند کشید. اما روایت نمایش از دل سیاست و دربار آغاز نمی‌شود؛ از میان دسته‌ای مطرب و لوطی در حوالی مسجد شاه سر برمی‌آورد. جماعتی که روزگارشان با مطربی، جن‌گیری، دعانویسی و کارهای روزمره می‌گذرد؛ آدم‌هایی از حاشیه جامعه که گاهی برای زنده ماندن، ناچارند نقش‌های متفاوتی بازی کنند. نادر فلاح در نقش میرغضب، همان غلامی است که روزگاری در دسته مطرب‌ها حضور داشته و حالا در دستگاه قدرت، به جایگاهی رسیده که باید روی خون و استخوان‌های شکسته راه برود. او بر صحنه ایستاده و به‌گونه‌ای از بریدن گوش، دست و سر مردم می‌گوید که طعم تلخ خون در ایرانشهر، مشاممان را پر می‌کند. او اعضا و جوارح انسان را قیمت‌گذاری می‌کند و حتی زجر کشتن آدمی را نیز با معیار سود و زیان محاسبه می‌کند.  

چه کسی نیرنگ‌باز است و چه کسی بازیچه؟
ناصر حبیبیان و احسان ملکی دو کارگردان این نمایش؛ مشغول هماهنگی موسیقی و نور و دیالوگ‌ها هستند.  همه‌چیز برای شروع اجرای عموم این اثر مهیا شده؛ نوری که قرار است بر گوشه‌ای از تاریخ بتابد و آدم‌هایی که دوباره از دل گذشته بیرون می‌آیند. تاریخ بار دیگر به صحنه ایرانشهر می‌آید؛ برای نشان دادن آدم‌هایی که در بازی قدرت، گاهی قربانی‌اند و گاهی خود به بخشی از ماشین خشونت تبدیل می‌شوند. شاید پرسش اصلی نیرنگ‌بازها همین باشد: در بازی بی‌پایان تاریخ، چه کسی نیرنگ‌باز است و چه کسی بازیچه؟ نمایش «نیرنگ‌بازها» از چهارشنبه ۱۳ آبان‌ماه هرشب ساعت ۱۹ در سالن استاد سمندریان تماشاخانه ایرانشهر روی صحنه می‌رود.
۲۴۲۲۴۲