پلاک طهرون | گذری در تاریخچه محله اوین تهران

به گزارش خبرنگار سرویس مناطق پایگاه خبری تحلیلی «سردبیر پرس»؛ اوین یکی از محله‌های شناخته‌شده شمال تهران است که در دامنه جنوبی رشته‌کوه البرز قرار گرفته و بخشی از منطقه یک شهرداری تهران به شمار می‌رود. این محله در طول زمان از یک روستای کوهپایه‌ای با باغ‌ها، زمین‌های کشاورزی و نهر‌های پرآب به محدوده‌ای شهری تبدیل شده، اما هنوز نشانه‌هایی از گذشته در کوچه‌ها، باغ‌ها و ساختار قدیمی آن دیده می‌شود. 
موقعیت جغرافیایی اوین مهم‌ترین ویژگی این محله است. اوین در محدوده دره اوین ـ درکه قرار گرفته و از شمال به ارتفاعات و مسیر درکه، از جنوب به بزرگراه شهید چمران و محدوده آتی‌ساز، از شرق به ولنجک، محمودیه و زعفرانیه و از غرب به سعادت‌آباد و ارتفاعات حصارک نزدیک می‌شود. قرارگیری در دامنه البرز باعث شده این محله نسبت به بسیاری از نقاط مرکزی تهران، آب‌وهوایی خنک‌تر و طبیعتی متفاوت داشته باشد. ارتفاع اوین از سطح دریا نیز در شکل‌گیری شرایط اقلیمی آن نقش دارد.
میانگین دمای سالانه این محدوده حدود ۱۶ تا ۱۷ درجه سانتی‌گراد گزارش شده و میزان بارندگی سالانه آن حدود ۳۰۰ تا ۴۰۰ میلی‌متر است. وجود ارتفاعات، رودخانه فصلی درکه و منابع آبی قدیمی، در گذشته زمینه مناسبی برای شکل‌گیری باغ‌ها و فعالیت‌های کشاورزی فراهم کرده بود.پیشینه اوین تنها به دوره معاصر محدود نمی‌شود.

بررسی‌های تاریخی و باستان‌شناسی نشان می‌دهد که محدوده این محله سابقه سکونت طولانی دارد. در منابع تاریخی قرون میانه نیز نامی شبیه «اذون» برای یکی از آبادی‌های پیرامون شمیران آمده است که شماری از تهران‌پژوهان آن را با اوین امروزی مرتبط می‌دانند.
درباره ریشه دقیق نام اوین البته روایت‌های مختلفی وجود دارد و هنوز نمی‌توان یک دیدگاه را به عنوان پاسخ قطعی پذیرفت. در گذشته، آب مهم‌ترین عامل شکل‌گیری و توسعه روستا بود. رود درکه، نهر‌های منشعب از آن و قنات‌ها، آب مورد نیاز باغ‌ها و زمین‌های کشاورزی را تأمین می‌کردند.
همین شرایط موجب شد بخش‌هایی از اوین در امتداد مسیر آب شکل بگیرد و محله‌های مختلفی در دل روستا پدیدار شوند. پاچنار، حمام، درمدرسه، هشترودی و باغچاله از جمله محدوده‌هایی هستند که در روند گسترش تاریخی اوین شکل گرفتند. محله پاچنار یکی از بخش‌های قدیمی اوین محسوب می‌شود و نام آن با چنار تنومندی که در گذشته در مرکز این محدوده قرار داشت، پیوند خورده است.
مسجد، حسینیه، بقعه امامزاده مطیب، آسیاب و نشانه‌هایی از گورستان قدیمی نیز بخشی از عناصر تاریخی این محدوده بوده‌اند. اگرچه توسعه شهری بسیاری از این نشانه‌ها را دستخوش تغییر کرده، اما ساختار کوچه‌های قدیمی همچنان بخشی از هویت محله را حفظ کرده است.

 اقتصاد سنتی اوین نیز بر پایه کشاورزی، باغداری و دامداری شکل گرفته بود. باغ‌های میوه، به‌ویژه باغ‌های گلابی، از ویژگی‌های شناخته‌شده این آبادی به شمار می‌رفتند. با گسترش تهران و افزایش ارزش زمین در شمال پایتخت، بخش قابل توجهی از زمین‌های کشاورزی و باغ‌ها به ساختمان‌های مسکونی و مجموعه‌های شهری تبدیل شدند. به همین دلیل، چهره امروزی اوین ترکیبی از خانه‌های قدیمی، کوچه‌های بومی، ساختمان‌های جدید و مجموعه‌های بزرگ شهری است. یکی از ویژگی‌های قابل توجه اوین، قرار گرفتن مجموعه‌های مهم آموزشی، فرهنگی و اقامتی در اطراف آن است.
دانشگاه شهید بهشتی از مهم‌ترین مراکز دانشگاهی این محدوده به شمار می‌رود و حضور مراکز علمی و آموزشی، به محله جایگاهی ویژه در ساختار شمال تهران بخشیده است. مجموعه‌های اقامتی و مراکز همایش و نمایشگاهی اطراف اوین نیز سبب شده‌اند این محدوده علاوه بر سکونت، با فعالیت‌های علمی، اداری و گردشگری ارتباط داشته باشد.
 از نظر دسترسی نیز اوین شرایط مناسبی دارد. نزدیکی به بزرگراه شهید چمران، خیابان‌های یمن، رشیدالدین فضل‌الله و مسیر‌های منتهی به ولنجک و درکه، رفت‌وآمد به بخش‌های مختلف شمال و غرب تهران را امکان‌پذیر می‌کند. مسیر‌های منتهی به میدان تجریش و همچنین دسترسی از بزرگراه یادگار امام و سعادت‌آباد نیز از راه‌های ارتباطی این محدوده هستند.

نزدیکی اوین به درکه یکی دیگر از امتیاز‌های طبیعی و گردشگری آن محسوب می‌شود. مسیر درکه از شناخته‌شده‌ترین مسیر‌های کوهپیمایی شمال تهران است و در روز‌های تعطیل و پایان هفته، میزبان شهروندانی است که برای طبیعت‌گردی و کوهپیمایی راهی ارتفاعات البرز می‌شوند. رودخانه، درختان، باغ‌های باقی‌مانده و مسیر‌های کوهستانی، فضای متفاوتی نسبت به بخش‌های پرتراکم تهران ایجاد کرده‌اند. در کنار طبیعت، اوین بخشی از خاطره تاریخی تهران معاصر را نیز در خود جای داده است.
 نام این محله برای بسیاری از شهروندان با مجموعه زندان اوین گره خورده است؛ مجموعه‌ای که در تاریخ معاصر ایران شناخته‌شده است. در عین حال، هویت اوین تنها به این مجموعه محدود نمی‌شود و پیشینه روستایی، آیین‌های محلی، خانواده‌های قدیمی و عناصر طبیعی، بخش مهمی از شخصیت تاریخی آن را تشکیل می‌دهند. آئین‌های مذهبی نیز در حفظ پیوند‌های اجتماعی محله نقش داشته‌اند.
مراسم تاسوعا و عاشورا از برنامه‌هایی است که در حافظه جمعی ساکنان قدیمی اوین جایگاه ویژه‌ای دارد و همچنان یادآور ارتباط میان محله‌های قدیمی اوین و درکه است. چنین آیین‌هایی در کنار بنا‌های مذهبی و تاریخی، به تداوم بخشی از هویت بومی محله کمک کرده‌اند.

علی رجبی یکی از ساکنان محله اوین در گفتگو با سردبیر پرس گفت: امروز اوین را می‌توان محله‌ای دانست که میان گذشته و زندگی شهری امروز قرار گرفته است. در بخش‌هایی از آن هنوز کوچه‌های باریک، خانه‌های قدیمی و نشانه‌های باغ‌های گذشته دیده می‌شود و در بخش‌های دیگر، ساختمان‌های جدید، مراکز دانشگاهی، مجموعه‌های اقامتی و مسیر‌های پرتردد شهری چهره مدرن‌تری ایجاد کرده‌اند. با وجود تغییرات گسترده کالبدی، طبیعت همچنان یکی از مهم‌ترین عناصر هویتی اوین است. ارتفاعات البرز، دره اوین ـ درکه، مسیر رودخانه و باغ‌های باقی‌مانده، این محله را از بسیاری از محدوده‌های شهری تهران متمایز کرده‌اند. همین ترکیب طبیعت، پیشینه تاریخی، دسترسی مناسب و حضور مراکز مهم، اوین را به یکی از محله‌های شاخص شمال پایتخت تبدیل کرده است. اوین در نهایت محله‌ای است که داستان شکل‌گیری آن از آب، باغ و زندگی روستایی آغاز شده و در مسیر توسعه تهران به یک محدوده شهری مهم رسیده است؛ محله‌ای که هنوز می‌توان در میان ساختمان‌های جدید، ردپای روستای قدیمی، صدای جریان آب و خاطره باغ‌های شمیران را جست‌و‌جو کرد.
انتهای خبر/