جنجالی‌ترین احکام ۳-۰ در تاریخ لیگ برتر ایران؛ از ماجرای اریک باگناما تا بازی سپاهان – پرسپولیس

شبنم روحی؛ در فوتبال، قاعدتا سوت پایان نتیجه مسابقه را مشخص می‌کند؛ اما در بعضی بازی‌ ها، پس از آن سوت، رقابت به شکل دیگری شروع می‌شود: جمع‌آوری مدارک، ثبت شکایت، دفاعیه، دعوا، جنجال، صدور حکم، استیناف و مصاحبه های پشت سرهم! در این رقابت، ممکن است تیم برنده زمین بازنده شود و شکست‌خورده سه امتیاز بگیرد یا جدول با صدور یک رای تغییر کند. پرونده تازه ملوان و تراکتور در لیگ برتر فوتبال ایران بار دیگر این موضوع را را به مرکز توجه آورده است. کمیته انضباطی، تراکتور را به‌دلیل حاضر نشدن در مسابقه سه بر صفر بازنده اعلام کرده و هم‌زمان، به‌دلیل ناسزاگویی تماشاگران ملوان، دو امتیاز از تیم میزبان کسر کرده است. به بهانه صدور رای این پرونده، بخشی از اتفاقات نسبتا مشابه تاریخ لیگ برتر را در ادامه بررسی می کنیم که یک رای سرنوشت جدول و سقوط و بقا و تفاضل گل و خیلی از مسائل را تغییر داد.  گل‌گهر؛ یک بازیکن و تغییر نتیجه سه مسابقه! یکی از مهم‌ترین نمونه‌های تغییر چند نتیجه در یک پرونده، به لیگ بیست‌ویکم و حضور اریک باگناما، بازیکن گابنی گل‌گهر، مربوط می‌شود. استقلال، پیکان و سپاهان به شرایط حضور او اعتراض کردند و کمیته انضباطی در رأی ۲۵ آذر ۱۴۰۰، گل‌گهر را در هر سه مسابقه سه بر صفر بازنده اعلام کرد. علت شکایت و صدور رای، احراز نشدن شرایط مقرر برای جذب بازیکن خارجی و مدارک مربوط به سابقه ملی او بود. این حکم فقط یک نتیجه مساوی را به برد تبدیل نکرد؛ دو پیروزی گل‌گهر نیز از جدول حذف شد. استقلال دو امتیاز بیشتر گرفت و سپاهان و پیکان هرکدام صاحب سه امتیاز اضافه شدند. به این ترتیب، گل‌گهر هفت امتیاز حاصل از سه مسابقه را از دست داد و مجموع افزایش امتیاز سه رقیب به ۸ رسید. تغییر نتیجه قابل توجه صدور رای این پروندده، بازی گل‌گهر و سپاهان بود: مسابقه‌ای که در زمین با پیروزی ۴ بر ۲ تیم سیرجانی پایان یافته بود، در جدول به شکست سه بر صفر تبدیل شد. از نظر محاسباتی، تفاضل گل گل‌گهر در همین یک مسابقه از مثبت دو به منفی سه رسید؛ جابه‌جایی پنج‌گله‌ای که نشان می دهد این آرا فقط به تغییر امتیاز هم محدود نمی شود. گل‌گهر به حکم اعتراض کرد، اما کمیته استیناف اصل تغییر نتایج را تایید کرد و فقط جریمه مالی باشگاه را کاهش داد. در صدور این رای مسئولیت باشگاه برای اطمینان از اصالت مدارک و احراز شرایط بازیکن مورد تأکید قرار گرفت؛ صدور کارت بازی، دفاعی کافی برای رفع این مسئولیت شناخته نشد. در آن فصل استقلال لیگ را با ۶۸ امتیاز به پایان رساند و پرسپولیس ۶۳ امتیازی شد. در یک محاسبه فرضی، با حذف فقط دو امتیاز اضافه استقلال از پرونده گل‌گهر، این تیم همچنان ۶۶ امتیاز داشت و بالاتر از پرسپولیس قرار می‌گرفت. این محاسبه، بازسازی کامل فصل نیست؛ فقط نشان می‌دهد ادعای تغییر قهرمان با همین یک رای، منطق عددی ندارد.
پیکان و سایپا؛ سه امتیازی که آمد و برگشت
در فصل پیش از آن، پرونده‌ای شکل گرفت که سرنوشت متفاوتی داشت. پیکان در ۲۶ اردیبهشت ۱۴۰۰، سایپا را یک بر صفر شکست داد؛ اما استفاده از تعویض ششم باعث شد نتیجه مسابقه به کمیته انضباطی برسد. حکم اولیه، پیروزی سه بر صفر سایپا بود. پیکان اعتراض کرد و کمیته استیناف در ۱۳ تیر، حکم را نقض کرد. در استدلال این مرجع، نبود تصریح روشن برای مجازات تعیین‌شده، تفاوت بازیکن تعویضی مازاد با مصادیق بازیکن غیرمجاز و نقش عوامل برگزاری در وقوع اشتباه مطرح شد. نتیجه یک بر صفر داخل زمین دوباره اعتبار گرفت. ارزش این سه امتیاز در پایان فصل روشن‌تر شد. سایپا با ۲۶ امتیاز سقوط کرد و ذوب‌آهن نیز با ۲۶ امتیاز در لیگ ماند. اگر فقط حکم اولیه بازی با پیکان را در جدول نهایی نگه داریم و تمام نتایج دیگر را ثابت فرض کنیم، سایپا به ۲۹ امتیاز می‌رسید و بالاتر از ذوب‌آهن قرار می‌گرفت. این مقایسه به معنای اثبات نادرستی رای نیست؛ منظور اهمیت ورزشی پرونده مذکور است. فاصله حکم اولیه و نهایی فقط یک اختلاف حقوقی میان دو باشگاه نیست؛ تیم‌های دیگری هم با پیامد آن زندگی می‌کنند.
راه‌آهن و پیکان؛ ماندن و سقوط در انتظار یک مدرک در پایان لیگ چهاردهم نیز پیکان درگیر پرونده‌ای شد که مستقیما با بقا و سقوط ارتباط داشت؛ این بار مقابل راه‌آهن و بر سر شرایط حضور مارتین موتومبا. محور اختلاف، زمان پایان قرارداد بازیکن با باشگاه قبلی و امکان ثبت او به‌عنوان بازیکن آزاد بود. پرونده به تغییر نتایج چند مسابقه و جابه‌جایی موقعیت راه‌آهن و پیکان کشیده شد، اما سرانجام راه‌آهن در لیگ برتر ماند. مهدی تاج، رئیس وقت سازمان لیگ، در توضیح پرونده به رأی برائت اولیه، اعتراض پیکان و مکاتبات بعدی با باشگاه ترکیه‌ای اشاره کرد. علیرضا صالحی، رئیس وقت کمیته استیناف، نیز توضیح داد که با رسیدن نامه جدید سازمان لیگ و منتفی شدن گزارش اولیه درباره وضعیت بازیکن، مبنای پرونده تغییر کرده و حکم اولیه کمیته انضباطی تأیید شده است.
سپاهان و پرسپولیس؛ سه امتیاز از مسابقه‌ای که آغاز نشد چهارم اسفند ۱۳۹۸، دیدار سپاهان و پرسپولیس در شرایط آغاز محدودیت‌های کرونایی برگزار نشد. اختلاف بر سر برگزاری مسابقه بدون تماشاگر و حاضر نشدن سپاهان در زمین، پرونده را به مراجع انضباطی برد. حکم اولیه، پیروزی سه بر صفر پرسپولیس بود و کمیته استیناف نیز نتیجه را تایید کرد. جریمه مالی سپاهان باقی ماند، هرچند بخشی از مجازات مربوط به فروش بلیت مسابقه خانگی بعدی بخشیده شد. این پرونده با ماجرای گل‌گهر تفاوت بنیادی داشت: نتیجه‌ای در زمین ثبت نشده بود که بعدا عوض شود. در چنین مواردی، ساختن «جدول بدون حکم» دشوارتر است. نمی‌توان فرض کرد مسابقه‌ای که انجام نشده، حتماً مساوی می‌شد یا یکی از دو تیم آن را می‌برد. تنها می‌توان اثر امتیاز ثبت‌شده را اندازه گرفت؛ پیش‌بینی نتیجه مسابقه برگزارنشده، داده تاریخی نیست.

تراکتور و پرسپولیس؛ وقتی امنیت، ادامه بازی را ناممکن کرد در هفته بیست‌وهشتم لیگ بیست‌ویکم، مسابقه تراکتور و پرسپولیس در تبریز در دقیقه ۷۱ نیمه‌تمام ماند. کمیته انضباطی در رأی ۱۶ خرداد ۱۴۰۱، با اشاره به پرتاب اشیا و نبود امنیت کافی برای ادامه مسابقه، تراکتور را سه بر صفر بازنده اعلام کرد. در همان حکم، برای بعضی بازیکنان پرسپولیس نیز مجازات‌هایی در نظر گرفته شد. این نمونه نشان می‌دهد تعیین مسئولیت نیمه‌تمام ماندن مسابقه، لزوما به معنای بی‌تقصیر دانستن تمام افراد تیم مقابل نیست. مسئولیت تامین امنیت، رفتار تماشاگران و تخلفات فردی بازیکنان، موضوعاتی جداگانه‌اند که ممکن است در یک پرونده بررسی شوند. نتیجه سه بر صفر به سود پرسپولیس در جدول نهایی آن فصل ثبت شد.
امتیازهایی که بدون تغییر نتیجه مسابقه جابه‌جا شدند برای بررسی اثر تصمیم‌های انضباطی بر لیگ، فقط شمردن بازی‌های سه بر صفر کافی نیست. فصل ۱۴۰۳–۱۴۰۲ نمونه مهم دیگری داشت: کسر چهار امتیاز از سپاهان و یک امتیاز از پرسپولیس در پرونده تخلفات قراردادی. پنجم دی ۱۴۰۲، کمیته استیناف امتیازهای کسرشده هر دو تیم را برگرداند، درحالی‌که جریمه‌های مالی باقی ماند. در متن رای، نبود مبنای صریح برای کسر امتیاز بابت تخلفات مورد بحث از دلایل نقض این بخش از حکم بود. بازگشت امتیازها بلافاصله صدر جدول را تغییر داد: سپاهان ۳۱ امتیازی شد و بالاتر از استقلال ۲۹ امتیازی قرار گرفت؛ پرسپولیس نیز به ۲۶ امتیاز رسید. هیچ مسابقه تازه‌ای برگزار نشده بود، اما ترتیب مدعیان عوض شد. جدول باید تصویری منطقی از رقابت باشد؛ وقتی امتیازها برای مدتی کسر و سپس بازگردانده می‌شوند، ارزیابی عملکرد مربیان، فاصله مدعیان و حتی فشار هواداری بر تیم‌ها بر مبنایی موقت شکل می‌گیرد. احکام انضباطی بخشی مهمی از فوتبال هستند. بدون امکان برخورد با بازیکن غیرمجاز، حاضر نشدن در مسابقه یا ناامن شدن ورزشگاه، اجرای مقررات ضمانت کافی ندارد. مسئله اصلی، کیفیت و سرعت رسیدگی و روشنی مسئولیت هرکدام از متخلفان است: آیا صلاحیت بازیکن پیش از ورود به میدان به‌درستی بررسی شده؟ آیا باشگاه می‌داند صدور کارت بازی دقیقاً چه چیزی را تأیید می‌کند؟ آیا مجازات تخلف پیشاپیش روشن است؟ و آیا رأی نهایی زمانی صادر می‌شود که تیم‌ها هنوز بتوانند با اطمینان برای ادامه فصل برنامه‌ریزی کنند؟ از پرونده موتومبا تا تعویض ششم پیکان و باگنامای گل‌گهر، یک نکته تکرار می‌شود: اشتباه اداری یا اختلاف در تفسیر مقررات می‌تواند ارزشی برابر چند هفته تلاش ورزشی پیدا کند. اکنون نیز پرونده ملوان و تراکتور، علاوه بر تعیین نتیجه یک مسابقه، آزمونی برای همین اعتماد است؛ اعتماد به جدولی که هوادار باید بداند جایگاه تیمش در آن، چه زمانی واقعا قطعی شده است.
۲۵۱۲۵۱